воскресенье, 23 марта 2008 г.

Академияи боғсозии темури ва устоди бузурги он Навои

Ба назари як нафар хонандаи одди, эхтимол, чунин менамояд, ки Амир Темур ва темуриён дар соҳа санъати чорбоғсози мероси бузурге аз худ гузошта, бемуболиға Академияи санъати парксозии Шарқро ба вучуд оварда бошанд ҳам, ин саҳми бузурги онон аз назари оламиён барканор мондааст. Ҳол он ки аз сафири испани Клавихо сар карда ҳама сайёҳону таърихнависоне, ки аз Самарқанд дидан кардаанд, санъати чорбоғсозии темуриёнро ситоиш намудаанд. Аз Ҳинд сар карда то Испания ба тақлид ва пайравии услуби “чорчаман”-и боғсозии Темур чорбоғҳои истироҳати сохтаанд. Санъати чорбоғсозии Темур диққати донишмандони шарқшиноси русро ба худ кашидааст. Дар асри XX донишмандони машҳуре чун В. Бартолд, В. Вяткин, М. Массон, И. Сухарев, А. Якубовский, Г. Пугаченкова доир ба санъати чорбоғсозии Темур асарҳои илми-тадқиқоти навишта баҳои баланди худро додаанд. Донишмандони кишварҳои ўарб бошанд, чун Анри Стирлен, Шарден, Пйетро де ла Валле, Олрий, Фланден, Кост, вақте ки чорбоғҳои истироҳатии пас аз темурии кишварҳои дигар аз чумла Чорбоғи Чилсутуни Исфаҳон, чорбоғҳои Ҳироту Ҳиндро тадқиқ мекунанд, таъсири бузурги чорбоғсозии темуриро қайд кардаанд. Маълум, ки Чилсутуни Исфаҳон баъд аз Чилсутуни Улуғбек сохта шудааст. Санъати олии чорбоғсозии Темур муаррихон Шарафуддин Алии Язди, Ибни Арабшоҳ, Ҳофизи Абрў, Бобурро мафтун намудааст. Тадқиқи чорбоғҳои темури имрўзҳо низ давом дорад. Доир ба ин мавзўъ рисолаҳои илми дифоъ кардаанд (масалан, Ў. Алимов). Санъати чорбоғсозии темуриро дар Донишкадаи меъмориву бинокории Самарқанд дар фанни архитектураи ланшафт ва дизайни он меомўзанд. Дар китоби дарсии ин фан, ки С. Ожегов, А. Ўролов ва К. Раҳимов навиштаанд, комёбиҳои чорбоғсозии темури чамъбаст гардидааст. Институти археологияи Самарқанд бошад, дар чойҳои чорбоғҳои таърихии темури ковишҳои бостоншиносиро давом медиҳад. Аммо ин мерос он қадар бузург аст, ки ин ҳама корҳо назарногир ва хурд менамоянд. Аз шахсиятҳои бузурги таърихи Мир Алишери Навои ба санъати чорбоғсозии Темур таваччўҳи зиёде доштааст. Вақте ки ба номи ў боғи истироҳатии Самарқандро гузоштанд, ман гуфтам, ки кори хирадмандонае шуд зебандаю сазовори ин устоди бузург, зеро Навои на танҳо дар ғазал, балки дар чорбоғсози низ устоди давр будааст. Навои дар Ҳирот чандин боғҳои истироҳат сохтааст, ки ба монанди чорбоғҳои самарқандии Темур дари онҳо барои мардум боз будааст ва аз меваҳо ки чи қадар хўрад. Албатта, дар рўзҳое, ки Соҳибқирон ё шоҳзодагону занони шоҳ дар ин боғҳо дам мегирифтанд, дарҳои боғро мебастанд. Ин масъалаҳо тадқиқотчиёни худро интизор аст. Ё ки бигирем масъалаи муайян кардани чойи чорбоғҳои таърихии темуриро. Ин масъала низ пурра ҳал нашудааст, ки баъди ба идораи муҳофизат ва назорати ёдгориҳои меъмории Самарқанд навиштаҳои Вяткинро оид ба боғи Чунгул гуфтанам фаҳмиданд, ки чунин боғи таърихи будааст. Ба фикри шахсии ман рўихати боғҳои темури аз рўи санаҳои аниқ ба ин тариқ аст (аммо афсўс, ки пурра нест).

1. Боғи Нақши Чаҳон, солҳои 70-уми асри XIV дар доманаи Чўпонато сохта шудааст.

2. Боғи Биҳишт, соли 1378 бо формони Темур барои ҳамсараш Туман-оқо сохта шудааст.

3. Боғи Амирзода Шоҳрух, соли 1394 ба шарафи бозгашти ин амирзода аз юриши Кафқоз сохта шудааст.

4. Боғи Бўлди ё Булду дар шарқи Самарқанд, дар кўчаи Хиёбон сохта шудааст (Боғи Дур мегуфтаанд).

5. Боғи Дилкушо (Боғи Наздик мегуфтаанд) дар шашкилометрии тарафи шарқии шаҳр, дар мавзеи Хончорбоғ, назди деҳаи Ўрта-Пўлодчи, солҳои 1396-99 сохта шудааст.

6. Боғи Шамол (ё Шимол) соли 1397 барои духтари Мироншоҳ сохта шудааст.

7. Боғи Зоғон дар тумани Шавдор дар кўчаи Хиёбон дар паси Боғи Бўлди будааст.

8. Боғи Баланд, бо ҳамин ном имрўз низ машҳур аст.

9. Боғи Давлатобод, дар назди рўди Дарғам, дар роҳи Шаҳрисабз. Ба муносибати бозгашти Темур аз сафари Ҳинд соли 1399 сохта шудааст.

10. Боғи Чинор дар чануби шаҳр будааст.

11. Боғи Нав, ҳамсоя бо девори ғарбии Ҳисор соли 1404 сохта шудааст.

12. Боғи Чаҳоннамо, аз рўи маълумоти Клавихо дар роҳи Шаҳрисабз будааст. Клавихо ин боғро “Номаълум” низ гуфтааст. Эҳтимол Чунгул будагист.

13. Боғи Майдон, ки чои он бо ҳамин ном имрўз низ маълум аст ва дар он Улуғбек қасри дуқабатаи Чилсутунро сохтааст.

14. Чинихона ё худ Боғча, ки охири солҳои 20-и асри XV Улуғбек месозад.

15. Боғи Чунгул, ки Вяткин соли 1927 дар дашти Оҳалик вақти сохтмони аэродром ковишҳои археологи гузаронда қасри онро пайдо мекунад.

16. Боғи Тилло.

17. Тахти Қорача (Чорбоғ ва шикоргоҳ).

18. Бўстонсарой.

19. Кўли Мағок (боғи табии).

20. Қўриқи Бедона (боғи табии).

21. Намозгоҳ.

22. Кенти Қўлба.

23. Бўстони хон.

Ба ғайри боғҳои Дарвеш Муҳаммади Тархон, Боғи Хида (Ҳидо будагист) ва Боғи Шерони назди Хоча Абдуи Дарун, Боғи Дилафрўз боғҳои дигар чой онҳо ба темуриён тааллуқ доранд ё ба сарватмандони дигар тадқиқи худро мехоҳад. Масалан, чои Қўриқи Бедонаро Вяткин байни Равонак ва Сочак гуфтааст. Ҳар як мавзолей боғи худро доштааст, масалан, Оқсарой ва Гури Мир боғчаи худро доштаанд. Намозгоҳи Самарқанд як боғи бузурги зебое будааст. Дар боғсози сарватмандону бузургон мусобқа мекардаанд. Масалан, вақте ки Алишери Навои боғҳои зебою нотакроре бо номҳои Боғи Мурғон, Боғи Пули Сангкашон, Боғчаи Шавқия, Боғчаи Гузаргоҳ, боғҳои Бобо Сўхта ва Азизонро – шаш боғ месозад, рақиби ў Мачиддин Боғи Назаргоҳ, Боғи Мухтор, Боғи Хиёбон ва як боғи беном – чорбоғ сохтааст. Азбаски муаллифи рисолаи “Иршод-уз-зироа” ин асари илмии чорбоғсозиро ба Алишери Навои бахшидааст, метавон пай бурд, ки Навои дар чорбоғсози усули “чорчаман”-и темуриро корбаст намудааст. Бешак, дар он замоне, ки Навои ба Самарқанд омада буд, сохти чорбоғҳои темуриро бо чашмони худ дида буд. Агар нақшаҳои чорбоғҳои Давлатобод, Чаҳоннамо ва Чунгули Амир Темурро бинед, аниқ мегардад, ки онҳо дар бару дарози яккилометрианд, чорбоғҳои бузурганд. Муносибати Темур дар чорбоғсози эчодкорона будааст. Яъне ин боғҳо дар заминаи боғҳои кўҳна сохта мешудаанд, дарахтони пешина ҳаддалимкон нигоҳ дошта мешудааст. Г. Пугаченкова навиштааст, ки дарахтони танҳо Боғи Чаҳоннамо нав будааст, аммо ба ин гап бовар кардан мушкил аст, зеро вақте ки аспи меъмори ҳамин боғ дар дарахтзори он гум мешавад, баъди ду моҳи чустучў меёбанд. Бино бар ин чангали табии доштани ин боғ аз эҳтимол дур нест. Аммо эрониён дарозии Чорбоғи темурии Исфаҳонро ба як фарсах (шаш километр) расонидаанд. Шоҳони сафави кўшиш кардаанд, ки анъанаи чорбоғсозии Темурро такмил диҳанд.

Солҳои шўрави бисёр боғҳои таърихи бо булдозер ҳамвор шуданд, аз чумла қалъаи Сурхи Боғитилло. Аммо чои Шоҳсуфаи он маълум аст, чои тахти Темур.

Ҳар чизе, ки аз чорбоғҳои машҳури таърихи боки мондааст, чун гавҳараки чашм бояд муҳофизат кард ва азиз дошт. Дар идораи ҳифз ва назорати ёдгориҳои меъмори гуфтанд, ки ба ободии онҳо аҳолии ҳамон гузарҳо, ки боғҳо дар марзи онҳост, бояд этибор диҳад. Масалан, имрўз Боғи Шимол як майдони холи аст, чаро дарахт шинондан мумкин нест? Ишратхона, ки имрўз ҳамчун мавзолей машҳур аст, як гўшаи чорбоғи темури будааст. Магар мушкил аст, ки атрофи онро гулзор кунем?

Муҳим ин аст, ки боғҳо мутасадди ва соҳиби худро дошта бошанд. Агар ҳар як ташкилоти нерўманд, ободкуни ё барқарор кардани ягон боғи таърихиро ба зимма гирад ё дар сохтани боғҳои нав мусобиқа шавад, бовар ҳаст, ки кор мечунбад.

Комментариев нет: