вторник, 15 января 2019 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 44


Кори шабу хандаи рӯз.
Яъне кори шабона бенуқс намешавад. Инсон бояд ҳама корҳоро дар рӯз анҷом дода тавонад.

Ҳақи устод аз падар беш аст.
Яъне щогирд ба устоди худ на камтар аз падар бояд ғамхорӣ кунад.

Гапаша зану гӯшаша каш.
Дар бораи касе сухан кунанду худаш биёяд, чунин мегӯянд.

Даҳанашба об гифта шиштас.
Яъне хомӯш нишастааст, сухан кардан намехоҳад.

Одами даҳонкалон.
Шахсе, ки дар маъракаҳо аз ҳар боб сухан мекунад.

четверг, 3 января 2019 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 43


Саг соҳибашро намеёбад.
Дар бораи бесарусомонии баъзе идораҳо мегӯянд.

Як йигитба чил ҳунар кам аст.
Ин мақол дар  замони нав муҳим шуда монд. Зеро як чавонмард танҳо бо як хели ҳунар рӯзгори хонаводаашро таъмин карда наметавонад. Яъне вай дар шароити имрӯза камаш 7-8 хел касб дошта бошад, имкони васеътар пайдо мекунад.

Лояш аз хоктеппаи паст гирифтагӣ.
Дар бораи сарватмандони бесаховате мегӯянд, ки ба ягон кори хайр ягон сӯм намедиҳанд. Ба он маъно лой мегӯянд, ки худо ҳазрати Одамро аз лой сохта буд. Ва одами хеле пастфитрат бошад, лояш аз ботлоқ гирифтагӣ низ мегӯянд.

пятница, 23 ноября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 42


Санги вазнина об намебарад.
Насиҳат ба маънои он ки ба ҳар як носозгории ҳаёт пурсаброна тоқат кун. Ба арӯс дар рӯзи тӯйи никоҳ вақти гусел аз хонаи падар сарвари хонавода «ба ҷои рафтагет санг шав» гӯён дуо мекунад.

Аспи нағзба як қамчин, аспи бадба сад қамчин.
Яъне ба одами нағз як ишора кофист.

Қасами буз.
Бузи мода вақти зоидан савганд мехӯрдааст, ки дигар ба бузи нар наздик намеравад. Аммо баҳор ин қасами худро фаромӯш мекардааст.
Дар бораи онҳое, ки савганди худро мешикананд, мегӯянд:
- Қасами вай – қасами буз!

вторник, 13 ноября 2018 г.

Матни нав низ лозим аст!


Дар Тоҷикистон шашмақомшиносӣ ривоҷ пайдо накардааст. Чанд асари илмӣ, ки доир ба он аст, танҳо ба тоираи танги донишмандони саҳа маълум. Оид ба адабиёти тарғибӣ, ки бояд мақомхониро барои мардум шарҳу тафсир кунад, ҳоҷати гап нест.

Аз рӯи мушоҳидаи шахсии камина хусусан байни насли ҷавон мақомшунавӣ расм нагардидааст.

Матнҳои сурудҳои мақом аз осори шоирони асрҳои миёна иборат буда, ба сабаби дар онҳо зиёд мавҷуд будани  калимаҳои архаистӣ ба доираи васеи мардум фаҳмо нест. Устоди бузурги мақомхон Барно Исҳоқова барои фаҳмотар кардан аз ғазали Ҳофиз «Биё то гул барафшонему май дар соғар андозем» баъзе мисраъҳоро партофта сабуктар карда буд. Ғазалҳои шоирони мумтози тоҷики асрҳои гузашта аксар мазмуни тасаввуфӣ доранд. Масалан дар онҳо калимаи май ба маънои аслии худ намеояд ва он шароб нест, ки аз оби ангур мегиранду менӯшанд. Дар ақсар маврид он каломи раббониро ифода мекунад.

суббота, 27 октября 2018 г.

Ибораҳои обдори самарқандиён – 41


Чашми чапам напаридас(т).
Паридани чашми чап нишонаи омадани касест дар боварҳои мардум. Инҷо гӯянда интизори касе набудан, яъне ба он кас пазмон нашуданро гуфтанист.

Аз сояи худаш метарсад.
Сардабири нашрияе, ки ҳанӯз аз социализм ба капитализм нагузаштааст ва мақолаҳои танқидиро чоп намекунад.

Давуча нашуда туршак (ғӯлинг) шуд.
Ба маънои дар мактаб нахонда олим шуд. Дар бораи онҳое, ки рисолаҳои илмиро харида муфт соҳиби унвонҳои илмӣ мегарданд ва дар донишкада аз рӯи конспектҳои профессорони мурда лексия мехонанд.

пятница, 19 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 40


Одами рӯсӯхта.
Рӯйи фалонӣ сӯхтагӣ, чунки бар ивази некиҳо бадӣ карда буд,- мегӯянд баъзан.
Як кас тӯёнаҳои дӯсти давраи ҷавонии худро барнагардонд. Гумон карда буд, ки акнун миллионер шудаасту ба чунин дӯстон эҳтиёҷ надорад. Аммо рӯзе ӯро бо тӯҳмате ба прокуратура даъват карданд, метавонист ба назди ҳамон дӯсти ҳамсинфаш, ки дар ҳокимияти вилоят мансабе дошт, раваду ёрдам пурсад. Аммо рӯяш сӯхтагӣ, ки буд, нарафт. Дар натиҷа аз нисф зиёди боигарии ҷамъкардаашро сарф карда базӯр аз ҳабс худро халос кард.

Чилдурӯғ.
Оид ба чилдурӯғ наметавонам ин ривояти халқиро нақл накунам. Подшоҳе саҳар баъди қазои ҳоҷат ба хона баргашта ба занаш мегӯяд, ки ба ҳоҷатхона кафтар даромада будааст, маро дида парида рафт. Бегоҳӣ хидматгор ба бозор рафта хабар меорад, ки дар бозор байни мардум оиди аз қафои подшоҳ парида баромадани чилто кафтар овоза паҳн шудааст.
Дар замони муосир чилдурӯғсозӣ рангу тобиши гуногун пайдо кардааст. Намедонед, ки ваъдаҳои иҷронашудаи депутатҳои интихобшударо чилдурӯғ гӯед, ё рекламаҳои ҳаннотонро. Чилдурӯғ дар ҷомеае, ки ба он эҳтиёҷ дорад, бо техникаю технологияи пешрафта мусаллаҳ шуда майнаро гич кардан мегирад.

четверг, 18 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 39


Кӯрнамак.
Шахсеро мегӯянд, ки нону намаки касеро хӯрда нисбати соҳиби нону намак носипосӣ кунад. Яъне ба ҷои некӣ кардан, эътиборе надиҳад дар вақти тангдастии он кас ёрдам надиҳад, ё зарар расонад. Дар ин сурат мегӯянд: Намакаш кӯр хоҳад кард.

Намак хӯдӣ, ба намакдон туф накун.
Ин ҳам ба маънои қаблӣ гуфта шудааст. Ба ғайри намаки ошии маълум (натрий хлор) намаки маънавӣ низ ҳаст. Яъне муаллим, устод ё падару модар ё бародару хоҳар, ё дӯсте ба шахсе чизе меомӯзонад, яъне ғизои маънавӣ медиҳад, ин низ ба маънои ҳамон намак аст.
Зиёфатҳо, тӯю маърака, ки хоси ҳамагон аст, намак ҳисоб намешавад.
Аз дастархони касе ду-се бор зиёфат хӯрдан ин маънои намакро надорад. Намаки ибораи нону намак ёрдами моддиву маънавии назаррас ва бардавом аст.

понедельник, 15 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 38


Куфрони неъмат.
Маънои асосии куфрони неъмат ношукрӣ аст.
Дар Самарқанд касе маъракае кунад бо таомҳои гуногуни бисёр ва баъд ин таомҳо нохӯрда бимонанд ва ба ҳайвонот диҳанд, куфрони неъмат шуд мегӯянд. Чунин маъракаҳо садақа ҳисоб меёбанд, аммо исроф, яъне ҳайф кардани неъмат ношукрӣ аст. Ва маълум нест, ки ин ҷо савоб зиёдтар аст ё гуноҳ.

Ваъда кардӣ, вафо кун.
Мегӯянд баъзан самарқаандиён.
Аммо Расули худо Муҳаммад гуфтааст, ки ваъда бо қарз баробар аст ва каси ваъдаро иҷро накарда мунофиқ ҳисоб мешавад, бо вуҷуди ин ки панҷ вақт намоз хонаду рӯза дорад. Одами ваъдахилофро «лафзаш ҳаром» мегӯянд.

среда, 10 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 37


Кафтари дубома.
Оиди шахсоне, ки дар ду манзил истиқомат мекунанд. Аксар оиди кӯдаконе, ки ҳам дар хонаи падару модари худу ҳам дар хонаи бобову модаркалон зиндагӣ мекунанд. Сарварони ҳар ду хонавода гумон мекунанд, ки хонаводаи дувум бо тарбияи кӯдак машғул аст ва дар натиҷа тарбияи бача ноқис мешавад.

Забони саг.
Тааҷҷуб аз он дорам, ки дар Самарқанд бо саг ба забони тоҷикӣ фармон намедиҳанд. Масалан ронданӣ шаванд «тур!» мегӯянд. Ё ба русӣ гап мезананд. Саг дар ҷомеаи инсонӣ дар чорводорӣ аҳамият дорад, яъне барои посбонӣ. Азбаски тоҷикон ба чорводорӣ кам машғуланд, аксар дар шаҳрҳо аҳли касбанд, ба саг таваҷҷӯҳ кам аст. Дар ҷомеаи мусулмонӣ бошад, ҳайвони ҳароме ҳисоб меёбад ва баъди ба он даст расондан ҳатман бояд дастро бо собун шуст. Зеро ба қавли аҳли тиб аз саг ба одам бисёр бемориҳо, алалхусус кирми ҷигар мегузарад. Дашноми сахти самарқандӣ нисбати бонувон қанҷиқ (модасаг), нибати ҷинси мард сагбача аст.

суббота, 6 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 36


Хоксорӣ.
Хоксорӣ, кам карда нишон додани корҳои худ хоси самарқандиён низ ҳаст. Хоксориро камсуқумӣ мегӯянд. Масалан якта ошча пухтем ё як даҳанча ош пазем мегӯянд. Занро зан нею занак, мардро мардак, пойро поча, зиёрати полезиро обчакорӣ, навқадро навчақад, чашмзаниро чашмакзанӣ (чашмаки ман чашмаки ту), келинро келинчак, навдомодро домодча мегӯянд ва ба ҳамин монанд хурдкуниҳо мушоҳида мегардад. Агар одам қадпаст бошад, ҳатман пасванди ча ба номаш мечаспад, Мамад бошад Мамадча мешавад. Тӯй карданӣ шаванд, ҳатмат тӯйи калон мекунанд, на тӯйча. Хоксорӣ тамоман фаромӯш мешавад.

Даҳонро ба дашном (ҳақорат) ва қафоро ба бодшиканӣ одат накунон.
Ба фикри мардум дашном ва гӯз ҳар ду баданд ва монанд ба ҳамдигар.