вторник, 13 ноября 2018 г.

Матни нав низ лозим аст!


Дар Тоҷикистон шашмақомшиносӣ ривоҷ пайдо накардааст. Чанд асари илмӣ, ки доир ба он аст, танҳо ба тоираи танги донишмандони саҳа маълум. Оид ба адабиёти тарғибӣ, ки бояд мақомхониро барои мардум шарҳу тафсир кунад, ҳоҷати гап нест.

Аз рӯи мушоҳидаи шахсии камина хусусан байни насли ҷавон мақомшунавӣ расм нагардидааст.

Матнҳои сурудҳои мақом аз осори шоирони асрҳои миёна иборат буда, ба сабаби дар онҳо зиёд мавҷуд будани  калимаҳои архаистӣ ба доираи васеи мардум фаҳмо нест. Устоди бузурги мақомхон Барно Исҳоқова барои фаҳмотар кардан аз ғазали Ҳофиз «Биё то гул барафшонему май дар соғар андозем» баъзе мисраъҳоро партофта сабуктар карда буд. Ғазалҳои шоирони мумтози тоҷики асрҳои гузашта аксар мазмуни тасаввуфӣ доранд. Масалан дар онҳо калимаи май ба маънои аслии худ намеояд ва он шароб нест, ки аз оби ангур мегиранду менӯшанд. Дар ақсар маврид он каломи раббониро ифода мекунад.

суббота, 27 октября 2018 г.

Ибораҳои обдори самарқандиён – 41


Чашми чапам напаридас(т).
Паридани чашми чап нишонаи омадани касест дар боварҳои мардум. Инҷо гӯянда интизори касе набудан, яъне ба он кас пазмон нашуданро гуфтанист.

Аз сояи худаш метарсад.
Сардабири нашрияе, ки ҳанӯз аз социализм ба капитализм нагузаштааст ва мақолаҳои танқидиро чоп намекунад.

Давуча нашуда туршак (ғӯлинг) шуд.
Ба маънои дар мактаб нахонда олим шуд. Дар бораи онҳое, ки рисолаҳои илмиро харида муфт соҳиби унвонҳои илмӣ мегарданд ва дар донишкада аз рӯи конспектҳои профессорони мурда лексия мехонанд.

пятница, 19 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 40


Одами рӯсӯхта.
Рӯйи фалонӣ сӯхтагӣ, чунки бар ивази некиҳо бадӣ карда буд,- мегӯянд баъзан.
Як кас тӯёнаҳои дӯсти давраи ҷавонии худро барнагардонд. Гумон карда буд, ки акнун миллионер шудаасту ба чунин дӯстон эҳтиёҷ надорад. Аммо рӯзе ӯро бо тӯҳмате ба прокуратура даъват карданд, метавонист ба назди ҳамон дӯсти ҳамсинфаш, ки дар ҳокимияти вилоят мансабе дошт, раваду ёрдам пурсад. Аммо рӯяш сӯхтагӣ, ки буд, нарафт. Дар натиҷа аз нисф зиёди боигарии ҷамъкардаашро сарф карда базӯр аз ҳабс худро халос кард.

Чилдурӯғ.
Оид ба чилдурӯғ наметавонам ин ривояти халқиро нақл накунам. Подшоҳе саҳар баъди қазои ҳоҷат ба хона баргашта ба занаш мегӯяд, ки ба ҳоҷатхона кафтар даромада будааст, маро дида парида рафт. Бегоҳӣ хидматгор ба бозор рафта хабар меорад, ки дар бозор байни мардум оиди аз қафои подшоҳ парида баромадани чилто кафтар овоза паҳн шудааст.
Дар замони муосир чилдурӯғсозӣ рангу тобиши гуногун пайдо кардааст. Намедонед, ки ваъдаҳои иҷронашудаи депутатҳои интихобшударо чилдурӯғ гӯед, ё рекламаҳои ҳаннотонро. Чилдурӯғ дар ҷомеае, ки ба он эҳтиёҷ дорад, бо техникаю технологияи пешрафта мусаллаҳ шуда майнаро гич кардан мегирад.

четверг, 18 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 39


Кӯрнамак.
Шахсеро мегӯянд, ки нону намаки касеро хӯрда нисбати соҳиби нону намак носипосӣ кунад. Яъне ба ҷои некӣ кардан, эътиборе надиҳад дар вақти тангдастии он кас ёрдам надиҳад, ё зарар расонад. Дар ин сурат мегӯянд: Намакаш кӯр хоҳад кард.

Намак хӯдӣ, ба намакдон туф накун.
Ин ҳам ба маънои қаблӣ гуфта шудааст. Ба ғайри намаки ошии маълум (натрий хлор) намаки маънавӣ низ ҳаст. Яъне муаллим, устод ё падару модар ё бародару хоҳар, ё дӯсте ба шахсе чизе меомӯзонад, яъне ғизои маънавӣ медиҳад, ин низ ба маънои ҳамон намак аст.
Зиёфатҳо, тӯю маърака, ки хоси ҳамагон аст, намак ҳисоб намешавад.
Аз дастархони касе ду-се бор зиёфат хӯрдан ин маънои намакро надорад. Намаки ибораи нону намак ёрдами моддиву маънавии назаррас ва бардавом аст.

понедельник, 15 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 38


Куфрони неъмат.
Маънои асосии куфрони неъмат ношукрӣ аст.
Дар Самарқанд касе маъракае кунад бо таомҳои гуногуни бисёр ва баъд ин таомҳо нохӯрда бимонанд ва ба ҳайвонот диҳанд, куфрони неъмат шуд мегӯянд. Чунин маъракаҳо садақа ҳисоб меёбанд, аммо исроф, яъне ҳайф кардани неъмат ношукрӣ аст. Ва маълум нест, ки ин ҷо савоб зиёдтар аст ё гуноҳ.

Ваъда кардӣ, вафо кун.
Мегӯянд баъзан самарқаандиён.
Аммо Расули худо Муҳаммад гуфтааст, ки ваъда бо қарз баробар аст ва каси ваъдаро иҷро накарда мунофиқ ҳисоб мешавад, бо вуҷуди ин ки панҷ вақт намоз хонаду рӯза дорад. Одами ваъдахилофро «лафзаш ҳаром» мегӯянд.

среда, 10 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 37


Кафтари дубома.
Оиди шахсоне, ки дар ду манзил истиқомат мекунанд. Аксар оиди кӯдаконе, ки ҳам дар хонаи падару модари худу ҳам дар хонаи бобову модаркалон зиндагӣ мекунанд. Сарварони ҳар ду хонавода гумон мекунанд, ки хонаводаи дувум бо тарбияи кӯдак машғул аст ва дар натиҷа тарбияи бача ноқис мешавад.

Забони саг.
Тааҷҷуб аз он дорам, ки дар Самарқанд бо саг ба забони тоҷикӣ фармон намедиҳанд. Масалан ронданӣ шаванд «тур!» мегӯянд. Ё ба русӣ гап мезананд. Саг дар ҷомеаи инсонӣ дар чорводорӣ аҳамият дорад, яъне барои посбонӣ. Азбаски тоҷикон ба чорводорӣ кам машғуланд, аксар дар шаҳрҳо аҳли касбанд, ба саг таваҷҷӯҳ кам аст. Дар ҷомеаи мусулмонӣ бошад, ҳайвони ҳароме ҳисоб меёбад ва баъди ба он даст расондан ҳатман бояд дастро бо собун шуст. Зеро ба қавли аҳли тиб аз саг ба одам бисёр бемориҳо, алалхусус кирми ҷигар мегузарад. Дашноми сахти самарқандӣ нисбати бонувон қанҷиқ (модасаг), нибати ҷинси мард сагбача аст.

суббота, 6 октября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 36


Хоксорӣ.
Хоксорӣ, кам карда нишон додани корҳои худ хоси самарқандиён низ ҳаст. Хоксориро камсуқумӣ мегӯянд. Масалан якта ошча пухтем ё як даҳанча ош пазем мегӯянд. Занро зан нею занак, мардро мардак, пойро поча, зиёрати полезиро обчакорӣ, навқадро навчақад, чашмзаниро чашмакзанӣ (чашмаки ман чашмаки ту), келинро келинчак, навдомодро домодча мегӯянд ва ба ҳамин монанд хурдкуниҳо мушоҳида мегардад. Агар одам қадпаст бошад, ҳатман пасванди ча ба номаш мечаспад, Мамад бошад Мамадча мешавад. Тӯй карданӣ шаванд, ҳатмат тӯйи калон мекунанд, на тӯйча. Хоксорӣ тамоман фаромӯш мешавад.

Даҳонро ба дашном (ҳақорат) ва қафоро ба бодшиканӣ одат накунон.
Ба фикри мардум дашном ва гӯз ҳар ду баданд ва монанд ба ҳамдигар.

воскресенье, 30 сентября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 35


Дил, ки ранҷид аз касе, хурсанд кардан мушкил аст,
Шишаи бишкастаро пайванд кардан мушкил аст.
Дил аз шиша ҳам нозуктар аст, ба ҳамин сабаб мо бояд суханҳоеро, ки ба дили каси дигар сахт мерасад, ҳафт бор андешида баъд бояд гӯем.

Аз паси ду харгӯш давӣ, яктеша ҳам дошта наметавонӣ.

Дар ду курсӣ нишастанӣ бошӣ бутат медарад.
Ҳар ду ба як маъност.

Беруни бало будана даруни бало бошӣ беҳтар (аст).
Аммо на дар ҳар як маврид. Масалан ибораи «Сиёсат – зани ҷалаб» низ машҳур аст дар Самарқанд. Дар замони шӯравӣ гапи сарварони коммунист бо корашон мувофиқат намекард.

вторник, 25 сентября 2018 г.

Ибораҳои обдори самарқандиён – 34


Манҷалақӣ
Зану духтарони беору беномус. Манҷалақӣ хеле маккор аст. Ба ягон баъди обед бойшудагӣ зани дуюм, саввум ё чорум ва ё маъшуқа мешавад. Аввал маъшуқа мешавад ва баъди ҳомиладор шудан маҷбур мекунад, ки ягон муллоро ёфта хутбаи никоҳро хононад. То ки фарзанди ҳаромӣ ба дунё наояд. Ҳеҷ кас намехоҳад, ки фарзандашро ҳаромӣ гӯянд. Манҷалақӣ нони худро бутуну нони зану бачаҳои ҳалолиро нимта мекунад. Дар Бухоро зани шаттоҳ, беобрӯ, беандеша ва сабукпоро манҷалақ мегӯянд. Самарқандиёни баору баномус манҷалақиро фарқ карда метавонанд. Духтарони онҳоро келин намекунанд, ба писарҳояшон духтар намедиҳанд.

Аз пушти шолӣ курмак об мехӯрад.
Бо ёрдами тағою амак ба мансаб соҳиб шудан.

Эркаи бепиёздоғ.
Оши бепиёздоғ ширин намешавад, яъне фач аст. Бачаро эрка кунед, мисли оши бепиёздоғ «фач» мешавад.

вторник, 11 сентября 2018 г.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 33


Бе амри он султони бахт,
Барге наафтад аз дарахт.
Фикри омиёна аст, гӯё ҳама рӯйдод бо хости худо ва амри ӯ иҷро мешавад. Ҳол он ки тибқи улуми динӣ худо ба бандагон ҷузъи ихтиёр додааст ва корҳои савобу гуноҳи онон ба амри худо вобаста нест.

Ҳар чизе ки дар вайронаҳо дидӣ, дар ободиҳо нагӯй.
Замоне дар радиои Тоҷикистон кор мекардам ва маро ба Институти такмили ихтисоси соҳа, ки дар Маскав буд, ба таҳсил фиристоданд.
Таҷрибаомӯзӣ дар Радиои Умумииттифоқ буд ва камина фаҳмидам, ки ҳаҷми кори коргарони он нисбат ба муҳаррирони радиоҳои республикаҳои дигар даҳ маротиба камтар, аммо моҳонаашон сад фоиз зиёдтар аст будааст. Дар Ленинград ҳам ҳамин тавр. Азбаски дар замони шӯравӣ оиди адолати иҷтимоӣ, бародарию баробари бисёр ҳарф мезаданд ба ман алам мекард ва боре дар як летучка оиди ин беадолатӣ сухан кардам. Баъди маҷлис муовини раиси кумитаи радио ва телевизион роҳбари радио Мерган Султонов маро боздошт ва гуфт: - Ҳар чизе ки дар вайронаҳо дидӣ, дар ободиҳо магӯй.
Чаро мумкин набудааст?
Дасту дили мардум аз кор хунук мешавад.
Аз усто Амриддин шунидам, ки ин мақол дар байни устоҳои Самарқанд машҳур будааст, яъне агар усто дар хонаи ягон кас кор кунад, оиди он хонавода дар ягон ҷой набояд сухан гӯянд.