Ифодаҳои обдори самарқандиён – 35

Дил, ки ранҷид аз касе, хурсанд кардан мушкил аст,

Шишаи бишкастаро пайванд кардан мушкил аст.

Дил аз шиша ҳам нозуктар аст, ба ҳамин сабаб мо бояд суханҳоеро, ки ба дили каси дигар сахт мерасад, ҳафт бор андешида баъд бояд гӯем.

Аз паси ду харгӯш давӣ, яктеша ҳам дошта наметавонӣ.

Дар ду курсӣ нишастанӣ бошӣ бутат медарад.

Ҳар ду ба як маъност.

Беруни бало будана даруни бало бошӣ беҳтар (аст).

Аммо на дар ҳар як маврид. Масалан ибораи «Сиёсат – зани ҷалаб» низ машҳур аст дар Самарқанд. Дар замони шӯравӣ гапи сарварони коммунист бо корашон мувофиқат намекард.

Ибораҳои обдори самарқандиён – 34

Манҷалақӣ

Зану духтарони беору беномус. Манҷалақӣ хеле маккор аст. Ба ягон баъди обед бойшудагӣ зани дуюм, саввум ё чорум ва ё маъшуқа мешавад. Аввал маъшуқа мешавад ва баъди ҳомиладор шудан маҷбур мекунад, ки ягон муллоро ёфта хутбаи никоҳро хононад. То ки фарзанди ҳаромӣ ба дунё наояд. Ҳеҷ кас намехоҳад, ки фарзандашро ҳаромӣ гӯянд. Манҷалақӣ нони худро бутуну нони зану бачаҳои ҳалолиро нимта мекунад. Дар Бухоро зани шаттоҳ, беобрӯ, беандеша ва сабукпоро манҷалақ мегӯянд. Самарқандиёни баору баномус манҷалақиро фарқ карда метавонанд. Духтарони онҳоро келин намекунанд, ба писарҳояшон духтар намедиҳанд.

Аз пушти шолӣ курмак об мехӯрад.

Бо ёрдами тағою амак ба мансаб соҳиб шудан.

Эркаи бепиёздоғ.

Оши бепиёздоғ ширин намешавад, яъне фач аст. Бачаро эрка кунед, мисли оши бепиёздоғ «фач» мешавад.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 33

Бе амри он султони бахт,

Барге наафтад аз дарахт.

Фикри омиёна аст, гӯё ҳама рӯйдод бо хости худо ва амри ӯ иҷро мешавад. Ҳол он ки тибқи улуми динӣ худо ба бандагон ҷузъи ихтиёр додааст ва корҳои савобу гуноҳи онон ба амри худо вобаста нест.

Ҳар чизе ки дар вайронаҳо дидӣ, дар ободиҳо нагӯй.

Замоне дар радиои Тоҷикистон кор мекардам ва маро ба Институти такмили ихтисоси соҳа, ки дар Маскав буд, ба таҳсил фиристоданд.

Таҷрибаомӯзӣ дар Радиои Умумииттифоқ буд ва камина фаҳмидам, ки ҳаҷми кори коргарони он нисбат ба муҳаррирони радиоҳои республикаҳои дигар даҳ маротиба камтар, аммо моҳонаашон сад фоиз зиёдтар аст будааст. Дар Ленинград ҳам ҳамин тавр. Азбаски дар замони шӯравӣ оиди адолати иҷтимоӣ, бародарию баробари бисёр ҳарф мезаданд ба ман алам мекард ва боре дар як летучка оиди ин беадолатӣ сухан кардам. Баъди маҷлис муовини раиси кумитаи радио ва телевизион роҳбари радио Мерган Султонов маро боздошт ва гуфт: - Ҳар чизе ки дар вайронаҳо дидӣ, дар ободиҳо магӯй.

Чаро мумкин набудааст?

Дасту дили мардум аз кор хунук мешавад.

Аз усто Амриддин шунидам, ки ин мақол дар байни устоҳои Самарқанд машҳур будааст, яъне агар усто дар хонаи ягон кас кор кунад, оиди он хонавода дар ягон ҷой набояд сухан гӯянд.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 32

Мазза аз қайла гурехт.

Дар Самарқанд зирбакро  қайла низ мегӯянд.

«Баъди он ки ҷӯраам С. ба ваъдааш вафо накард, дар вохӯриҳо сӯҳбатамон шира намегирифт, яъне мазза аз қайла гурехта буд.» (Аз дафтари хотира). Баъзе газетаҳоро мехонед, ҳама гапҳои оддӣ, гӯё ягон муаммо дар зиндагӣ нест. Яъне мазза аз қайла гурехтааст.

Ба деги ҷӯшон як сатил оби хунук.

«Аз бом нохост тароша афтидагӣ барин як сухани бӯнок гуфту ба дили ҷӯшон як сатил оби хунук рехтагӣ барин шуд, сӯҳбатамон дигар қӯр намегирифт.» (Аз дафтари хотира).

Бо ҳавои даҳан дар нӯги шохи сафедор оши палав мепазад.

Ба ҷои нӯги сафедор осмони ҳафтӯм низ мегӯянд.

Дар бораи одами аз ҳад зиёд бодӣ.

Ибораҳои обдори самарқандиён – 31

Мурд, рӯша бурд.

Дар бораи ҳокимони золим, ки баъди мурданашон мардуми озордида суханҳои сахти пеш гуфта натавонистаашонро мегӯяянд.

Чапан.

Ба забони самаркандиён чапан касест, ки чарм дар рӯй дораду аз кашида гирифтани пулу моли касе шарм намедорад. Ҳамин хислати чапанӣ дар байни зиёиён низ дучор мешавад. Як профессори марҳум ба камина рӯи рост шарм надошта худро чапан гуфта буд. Ё худ баъди обед бойшудаҳо низ чапананд.

Худо кама тияд ҳам ғама натияд.

Дар мавриде мегӯянд, ки мушкилоти пулию молӣ пеш ояду ноилоҷ монанд.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 30

Аз карнайчӣ як пуф

Яъне ба нияти нек амале бикун, хоҳ шаваду хоҳ нашавад.

Ба як даст ду харбуза намеғунҷад.

Оиди касе гӯянд, ки дар як он ду корро карданист. Ин мақол дар як байти Рӯдакӣ низ ҳаст. Яъне ҳазору сад сол пеш низ машҳур будааст.

Барака ғайри ҳосил.

Мегуфтанд нависандаи самарқандӣ раҳматӣ Болта Ортиқзода ва илова мекарданд: - Муҳим он ки худо баракеша тияд.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 29

Сангпушт замоне баққол будас, аз тарозу мезадас, худо дар ғазаб шудасу байни ду паллаи тарозу ҳабс кардас. Аз тарозу ҳаққи харидорро задан бадтарин гуноҳ аст.

Аз боварҳои мардумӣ.

Ҳам ғарию ҳам пешхезӣ.

Вақте ки бо пули ҳаром бойшуда даъвои мансаб мекунад.

Арӯс чӣ гуна, модарарӯс намуна.

Домодшавандаро мегӯянд: Арӯсшавандая модараша бин, зеро баъди чанд сол шаклу  афташ модараш барин мешавад.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 28

Нӯҳтая кандагӣ.

Оиди писарбачаҳои бадрафтор, ки насиҳатро намегиранд.

Даҳонҳаром.

Касоне, ки дар гуфтор суханҳои кабеҳ, аз қабили номҳои олати таносулро ба кор мебаранд. Яъне ба даҳон калимаҳои ҳаромро гирифтаанд. Дар бораи ин қабил мегӯянд: Вай даҳон ё калӯшкӯҳна?

Дар ин гап ҷон ҳаст.

Дар Самарқанд сухан ҷон дорад. Дар он маврид мегӯянд, ки сухан рост бошад.

Ифодаҳои обдори самарқандиён – 27

Меҳр дар чашм.

Яъне касеро кам бубинед, меҳраш дар дилатон кам мешавад. Муҳаббат, ишқ калимаҳои арабианд. Меҳр арабӣ нест. Муҳаббат, ҳабиб аз як решаанд, ишқ, ошиқ, маъшуқа низ.

Меҳр – номи худои бостонии мардуми мост, ки пеш аз дини зардуштӣ дини меҳрпарастӣ, яъне митроизм дар марзҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон будааст ва тавассути сарбозони Искандари Македонӣ ба Аврупо паҳн шудааст. Номи аврупоиаш – Митро.

Ба ин сабаб дар калимаи меҳр унсури қудсӣ, яъне осмонӣ ҳаст.

Дар дил ҳавасҳо дорам, дасти норасо дорам.

Яъне ба хароҷоти калон пул ё имконият надораду бояд қаноат кунад.

Ибораҳои обдори Самарқандиён – 26

Ҷаранги мис аз тилло баланд аст.

Ба ин монанд аст мақоли «Садои гови бешир - баланд». Дар Самарқанд ибораи «мисаш баромад» ба маънои аслаш ошкор шуд аст.

Зангӯларо аз мис месозанд. Ва баъзе созҳоро низ. Аз мис бисёр чизҳои хуб сохта мешавад, алалхусус ҳунари ҳаккокӣ дар мис ривоҷ дорад ва баъзеи ин осор аз нархи тилло кам нестанд.

Аммо мис мис аст, тилло тиллост!

Истеъдоди ҳақиқӣ – тиллост. Вақте ки эҷодкори асил нею ноасили беистеъдод пешгаҳнишин шуд, ҷаранги мис аз тилло баланд аст мегӯянд.