Бинои дар Самарканд

1. Навои ва Бинои

Аз шоирони бузурги классики форсу точик Камолиддин Бинои ва чанд тани дигар, ки ба унвони малик–ул–шуарои мушараф гардидаанд, ба Самарканд омада зиндаги ва эчод намудаанд.

Ҳоло сухан аз малик–ул–шуаро мавлоно Камолиддин Биноист. Камолиддин Бинои (1453-1512) дар замони салтанати Султон Ҳусайнмирзо (1460-1506), ки Ҳиротро пойтахти давлати худ қарор дода буд, дар муҳити адабии ин шаҳр ба воя расидааст. Дар ин шаҳр ба туфайли фаъолияти нобиғаҳо Алишери Новои ва Абдураҳмони Чоми доираи адабии пурқуввате пайдо шуда буд. Хусусан Мир Алишери Навои ҳам аз чиҳати маънави ҳам аз чиҳати модди ба аҳли адабу ҳунар кўмаки зиёде мерасонид.

Бо вучуди он ки шоирони Ҳирот дар симои Мир Алишери Навои пуштибони зўре доштанд, вазъияти умумии мамлакат ба онҳо бетаъсир набуд, зеро вазирону амалдорони атрофи Султон Ҳусайн, ки барои аз корҳои асосии давлатдори дур кардани инсони бузурге чун Навои муваффақ шуда буданд, ҳам халқро ғорат мекарданду ҳам хазинаи давлатро. Кор ба чое расида буд, ки Султон Ҳусайн рўзе аз хазина маблағе каме дархост намуд, аммо гуфтанд, ки хазина холи аст. Он гоҳ Хоча Мачдуддинро, ки шахси боинсоф медонист,ноиби худ таъин карда месупорад, ки вазъи молиявиро дуруст кунад. Баъди он ки Мачдуддин хиёнатгарии амалдоронро исбот намуда бо онҳо сахт рафтор кард, онҳо низ хомўш нанишастанд ва ба ў он қадар тўҳматҳо карданд, ки шоҳ молу мулки вазири навро мусодира кард ва худи ўро ба ҳабс шинонд. Мачдуддин бо дастаи фарангиён ба сафари ҳач раҳсипор мешавад ва дар роҳ вафот мекунад.

Ин ҳамон Мачдуддин аст, ки бо тақлид ба Навои корҳои нек кардан мехост ва ба пайравии ў чаҳорто чорбоғ барои мардум сохтанашро дар як манбаъ хонда будам. Бинои дар бораи ў чунин менависад:

Буд якчанд Хоча Мачдуддин,
Дар Хуросон зи аҳли давлату дин...
Шаҳ Султон Ҳусайнро ноиб,
В-аз ҳама ноиби шоҳ ғолиб...
Кард аз баҳри шаҳ Абулқози,
Охируламр он муҳимсози.
Ки шуд аз зар хазина моломол,
Халқ аз зулм расту шаҳ зи вубол.
Ҳама таҳсили зар зи дуздон кард,
Шаҳрро чанд сол тархон кард.
Ҳам шоҳаншоҳ санои ў мегуфт,
Ҳам раият дуои ў мегуфт.
Охир аҳли ҳасад ба хиллаю қайд,
Бад намуданд, шоҳ кардаш қайд.

Абдураҳмони Чоми барои халос кардани Мачдуддин кўшида ба Султон Ҳусайнмирзо гуфтааст, ки ин вазир беҳбудии кори давлату халқро мехоҳад ва ўро тарбият бояд кард.

Барои Мавлоно Чоми барин бузургвор чунин амалҳо ба сарашон балое оварда наметавонист, аммо барои Бинои барин шоирон чунин тарафдории рўирости онон аз вазир Мачдуддин нохушиҳои зиёдеро рў ба рў мекард.

Баъзе муҳаққиқоне, ки манбаъҳоро аниқ таҳлил накардаанд, ба муносибатҳои Алишери Навои ва Камолиддин Бинои ранги душманона додаанд, ки аз ҳақиқат дур аст.

Баракс Навои ба Бинои баҳои баланд додааст. Бинои ҳам дар навиштаҳояш ин устоди бузурги суханро васф намуда эҳтироми бепоёни худро самимона изҳор мекунад. Дар байни Навои ва Бинои ҳазлу мутоибаи дўстона воқеъ мешудааст. Мир Алишер табъи нозук дошта баъзан меранчидааст, аммо ин ранчишҳо сабаби душмани нагардидааст, ки аз бузургии ин шоири мумтоз дарак медиҳад.

Дар муҳити адабии Ҳирот шеърҳои Бинои аз чониби Навои доим баҳои баланд мегирифт. Навои ба тарбияи чунин шахсони боистедод кўшиш менамуд, боре гуфтааст, ки Бинои танҳо як камбуди дорад, ки мусиқиро намедонад. Бинои ин эроди устоди шоирони Ҳиротро қабул намуда як сол шабу рўз бо омўзиши илми мусиқи машғул мешавад ва чанд таснифоти тозаи мусиқи эчод намуда ба таҳсини Навои сазовор мегардад.

Вақте ки дар хазинадори кор ба ин дарача расида буд, Навои барои шоирони Ҳирот ягона ҳомии доими гардид. Дар назари Навои рўз ба рўз баланд шудани обрўи Бинои оташи бухлу ҳасадро дар байни шоирони дигар барафрўхт. Ва ин шоирони бахил ба гўши Навои расонидан гирифтанд, ки Бинои дар ғоиби ў дар ҳақи ў бадгўи мекунад. Онҳо табъи нозуки Новоиро медонистанд ва хабарҳоеро бофта меоварданд, ки Мир Алишер аз тафтиши онҳо ор мекард. Азбаски Навои зиндагии мучаррадонаро ихтиёр карда буд, рўзе аз номи Бинои шеъре навиштанд, ки дар он ба зан нагирифтани Навои ишорае буд. Теъдоди чунин ҳасудон зиёд буд ва рафта–рафта Мир Алишер ба чунин хулоса меояд, ки эҳтимол аз даҳ яки ин суханҳо дуруст будагист. Ва агар аз даҳ як дуруст бошад ҳам чунин хулоса метавон кард, ки Бинои дар ғоиби ў душмании худро ошкор кардааст. Навои он қадар инсони бузург буд, ки ба Бинои заррае ҳам душмани намекунад. Аммо ёрии моддиро қатъ менамояд. Бинои намефаҳмид, ки асли масъала чист, чаро ин тавр шуд. Ў фикр мекард, ки аз ҳазлу мутоибаҳое, ки онҳо бо ҳамдигар мекарданд, Навои сахт ранчидааст.

Бинои фикр кардааст, ки агар як-ду сол ба ягон шаҳри дигар равад, Навои бо гузашти вақт ранчиши худро фаромўш мекунад. Дар ин вақт ҳам ба шаҳодати Навоию Бобур ва дигар муаррихон дар Ҳирот аҳли доро ба шаробнўши дода шуда буданд ва ҳатто муллоҳо дар чунин базмҳо иштирок менамуданд. Шоҳидбози, ришвахори, фосиқи, дузди барин хислатҳои бад, ки Бинои дар асарҳояш сахт танқид менамуд, ривоч дошт. Бинои ба мисли Навои аз чиҳати ахлоқи як инсони хеле покиза буд ва чунин ҳолатҳо ўро хеле асаби менамуд. Яъне барои тарки Ҳирот намудани Бинои сабабҳои дигар низ буданд. Дар ин замон ба ғайри Ҳирот марказҳои адабии дигар низ буданд – дар пойтахти Ироқ шаҳри Табриз ва пойтахти Моварауннаҳр шаҳри Самарқанд. Бинои озими Табриз гардида чанд сол дар ин чо зиндаги мекунад. Дар бораи соли ба Ҳирот бозгаштани Бинои маълумоти дақиқе нест. Азбаски соли 1490-91 дар Боғи Барзаи Ҳирот Навои базме барои шоирон меорояду ба он Бинои низ даъват шудааст, яъне ин солҳо Бинои ба Ҳирот омадааст ва агар Навои ба Бинои душмани ҳамдигар мебуданд, ба ин базм даъват намегардид. Навои ва Бинои боз ҳазлу мутойибаро давом медиҳанд. Навои одами кинадор набудааст, ки далели инсони асил будани ўст. Аммо сарватмандони фосиду бадахлоқи Ҳирот, шоирони бахилу ҳасуд Биноиро чашми дидан надоштанд. Ва Бинои мачбур мешавад, ки солҳои 1494-95 ба Самарқанд ҳичрат кунад. Зеро бо таъсири ҳамин бадгўёну тўҳматбофон Навои нисбати Бинои кўмаки моддии худро барқарор намекунад.

Бинои дар асари таърихии худ “Футўҳоти хони” ин тавр навиштааст: “Сурати воқеа чунин буд, ки дар санаи тисъа–миа (900-1494-95) ин заифро (яъне Биноиро) аз чафои ҳассад (яъне ҳасудон) ва душманони фузалои замон пушти тоқат ва нотавони хамидан гирифт ва бинои сабр ва шикебои инҳидом (шикаст) оғоз ниҳод.”.

Вақте ки Бинои ба Самарқанд омад, мадрасаву мақбараҳои бошукўҳи темуриёнро дида дар ҳайрат афтод. Ў дар “Футўҳоти хони” ҳам ба насру ҳам ба назм ҳавои форам, боғоти сарсабз, манзараҳои зебои Обираҳмат, Кони гил, атрофи рўди Дарғам, ноҳияҳои Шероз, Анҳор, расадхонаи Улуғбекро тасвир кадааст. Ў навистааст, ки агар умр имкон диҳад, васфи Самарқандро беҳтар аз ин алоҳида ҳоҳад навишт. Аммо замони ба Самарқанд расидани Бинои авзои сиёси дар Мовароуннаҳр хеле ноором буд. Баъди он ки пас аз марги падараш соли 1494 Бойсунғурмирзо ба тахти Самарқанд мешинад, точутахтталаби барҳам намехўрад. Бойсунғур ба сарватмандони Ҳисори зиёдтар имтиёз дода ба аъёну ашрофи Самарқанд эътибор намедиҳад. Дарвешмуҳаммади тархон Султон Алимирзоро аз Қарши оварда ҳокими Самарқанд таъин мекунад. Аммо баъди ду рўз Султон Алиро низ сарнагун мекунанд. Бойсунғур салтанатро гирифта Дарвешмуҳаммадро мекушад. Фармон медиҳад, ки ба чашми Султон Али мил кашида кўр кунанд. Аммо Султон Али гурехта ба хонаи Хоча Яҳёи Аҳрори руст мешавад. Хоча Яҳё Султон Алиро ба Бухоро мегурезонад. Бухоро бо кўмаки Султон Али худро мустақил эълон мекунад. Бойсунғур ба Бухоро лашкар мекашад ва дар чанг шикаст хўрда ба Самарқанд мегурезад. Султон Али ўро таъқибкунон то Самарқанд меояд.

2. Бобур ва Бинои

Дар ин вақт Бобурмирзо ҳокими Андичон буд. Ба ў хабар мерасад, ки ҳукумат дар Самарқанд суст шуда талоши точу тахт ба як дарачаи масхарабози расидааст ва ҳар рўз як ҳоким нав мешудааст. Бобурмирзо бо лашкари худ ба Самарқанд меояд, ки ба ин масхарабозиҳо хотима диҳад. Ҳокими Ҳисор Султон Масъуд низ лашкар кашида то Шаҳрисабз меояд, ки дар вақти мусоид тахти Самарқандро соҳиб шавад. Дар ҳамин вақт Шайбонихон бо мақсади ба даст даровардани Самарқанд бо лашкараш меояд. Самарқанд дар иҳотаи лашкари зиёд дар муҳосира монда ба сабаби ба шаҳр ворид нашудани ғаллаву дигар маводи ғизои мардум ба ҳоли бад меафтад. Бинои шоҳиди ин воқеа ва дар паҳлўи Хоча Яҳё будааст. Хоча Яҳё, Бинои ва аз шоири ўзбек Муҳаммад Солеҳ ба қароргоҳи лашкари Бобурмирзо омада ба ў пешниҳод мекунанд, ки бо Султон Али сулҳ кунад. Сипас, Бобурмирзо дар “Бобурнома” қайд мекунад, ки “Муҳаммад Солеҳро дигар надидам, лекин Мулло Бинои баъдҳо чанде дар хидматам шуд”. Бинои бисёр мехост, ки Бобурмирзои шоир ва фозил тахти Самарқандро ба даст дароварад, зеро дар умри худ чаҳолати ҳокимони аз фазлу одоб дурро дида буд.

Бо кўшиши Бинои ва Хоча Яҳёи Аҳрори Бобурмирзо бо Султон Али сулҳ мекунад. Бойсунғур ба пешниҳоди Шайбонихон бо назари шубҳа нигоҳ карда ёрдами ўро қабул намекунад ва соли 1497 ба Қундуз меравад.

Бобурмирзо ба Самарқанд медарояд ва тахти бобои худ Амир Темурро соҳиби мекунад. Аммо ин ҳукмронии ў ҳамаги сад рўз давом кадааст, аз ноябри соли1497 то марти соли 1498. Зеро мачбур шудааст, ки аз Самарқанд барояд.

Бинои оид ба мулоқоти худ бо Бобур дар маснавии “Беҳрўзу Баҳром” чунин навиштааст:

Шоҳ Султон Заҳириддин Бобур
Ки чаҳон шуд зи сийти адлаш пур.
Сарви навхези боғи султони,
Навгули гулшани темурхони,
Вориси тахти подшоҳи шаҳид,
Шоҳ Султон Абўсаиди саид.
Чун Самарқандро ба нирўи бахт,
Кард тасхиру гашт соҳиби тахт.
Буд мачмўае маро хушхат,
Бар фаворид ҳамин, на хатту нуқат,
Он накўнусха дар миёни аном,
Дошт “Мачмўаи Рашиди” ном.
Кас фиристоду нусхаро талабид,
Банда чуз инқиёд чора надид.
Чун ба чашмаш китоб хуб намуд,
Чанд саҳҳофро талаб фармуд.
То баҳояш кунад, панч ҳазор
Шуд муқаррар зи дирҳаму динор.
Шоҳ бемор шуд дар он фурсат,
Ҳасба шуд ёр бо таби навбат.
То ду маҳ монд бар сари бистар,
З-он сабаб шуд футур дар лашкар.
Ҳар кас аз гўшае фаро рафтанд,
Кас наёмад ба ҳар кучо рафтанд.
Шоҳро кас намонд аз лашкар
Бар дари хона чуз дувист нафар.
Шоҳ Султон Али расид ба Каш,
Ду ҳазораш чавони бо баркаш.
Шоҳро дигар иқтидор намонд,
Чораи кор чуз фирор намонд.
Дар замоне ки хост кард фирор,
Дид ногаҳ китобро дар бор.
Гуфт: “Касро баҳо надода касе,
Гар равам чои хичлат аст басе,
Нест мумкин ки ман фирор кунам,
Хулафи ваъда ихтиёр кунам...”
Қарзро ҳартараф давониданд,
То саманро ба ман расониданд.
Баъд аз он шуд савору кард фирор.
Гуфтам ўро худой бодат ёр...

Баъди он ки Султон Алимирзо соҳиби тахт гардид, яъне солҳои 1498-1500 Бинои яке аз иштирокчиёни мачлисҳои ў будааст. Дар ҳамин вақт ў қасидаи машҳури худ “Мачмаъ–ул–ғароиб”-ро менависад, ки Восифи аз он иқтибосе овардааст. Инак чанд байт аз он қасида:

Дар Самарқанд, агарчи беқадрам,
Чун Умар дар вилояти Кошон,
На ба ирфони ман касеро илм,
На касеро ба илми ман ирфон.
Дар ғариби агарчи беқадрам,
Чун қамар дар авохири мизон.
Беҳ, ки бошам ба мулки худ чун шамс,
Монда дар иқдаи Занаб ҳайрон.

Ин чо Занаб тарафи дунболам галаситораи Аждаҳост. Дар ин қасида Бинои Алишер Навоиро хеле таърифу тавсиф карда ба ў мурочиаткунон дар охир чунин сатрҳоро навиштааст:

Бе ту чун оби Дарғамам дар ғам,
Бе ту чун рўди Кўҳакам гирён.
Шаб зи шавқи ту мекунам то рўз,
Чун шағалони Ғотифар афғон.
Ҳамчу оби ҳаёт мачлиси ту,
Рўҳи чон аст рўҳбахши чонон.
Сўхтам дар ҳавои оби ҳаёт,
Мани хоки ба оташи ҳирмон.

Маълум нест, ки ин қасида ба Навои расид ё не, вале дар Самарқанд воқеаҳо ранги дигари сиёси гирифтанд. Соли 1500 Шайбонихон Самарқандро ишғол кард. Бобурмирзо, ки дар Ҳирот буд, бо лашкари худ ба Самарқанд омада шабохун мезанад ва бо ёрии самарқандиён тахтро соҳиби мекунад. Шайбонихон ба сабаби кам будани аскараш ба Туркистон оқиб мешинад. Азбаски Бобур аз омаду рафти Бинои ба дарбори Шайбонихон хабардор мешавад, ўро муддате аз Самарқанд дур карда ба Шаҳрисабз фиристодааст. Бобурмирзо навиштааст, ки баъди якчанд рўз азбаски фозил ва бегуноҳ буд, ба Самарқанд овардем. Доим қасида ва ғазал навишта мегузаронид. Дар “Наво” ба номи ман як амале баста манзури назар гардонид. Сипас Бобур нақл мекунад, ки Бинои ин рубоиро навишта ба ў дод:

На ғалла, маро к-аз ў тавонам нўшид,
На муҳмали ғалла, то тавонам пўшид.
Онро ки на хўрдан асту на пўшидан,
Дар илму ҳунар кучо тавонад кўшид?

Сипас дар чавоб Бобур як рубои навишта медиҳад ва Бинои ба ин рубоии ўзбекии Бобур рубоии ўзбекии худро навишта мефиристад.

Бадии аҳволи Бинои аз он маълум мешавад, ки барои либос аз Бобур мўҳмали ғалла–чуволи ордро пурсидааст. Муносибати дўстонаи Бобуру Бинои дер давом накард. Барои нигоҳ доштани тахти Самарқанд ба Бобур ёрдами ҳарбии шоҳзодаҳои дигари темури лозим буд. Аммо Султон Ҳусйнмирзо, Бадеъуззамон ва дигар шоҳзодаҳои темури мактубҳои ўро беэътибор гузоштанд. Соли 1501 Шайбонихон дар чанги Сари Пул ба лашкари Бобур шикаст дода Самарқандро муҳосира кард. Вақте ки баъди муҳосираи чормоҳа дар шаҳр хўроквори тамом шуд, Бобурмирзо аз Самарқанд баромада муҳосираро рахна карда ба чониби Тошканд рафт. Баъди дубора омадани Шайбонихон Бинои чанд вақт ба дарбор нарафта бечораҳолона зиндаги карда мегардад. Рўзе Шайбонихон дар Арки Оли ба шарафи аҳли илму адаб зиёфати шоҳона ороста ба он Биноиро низ даъват мекунад. Бинои дар ин чамъомад дар қатори шоирони дигар як шеъри нави худро мехонад. Шеър ба Шайбонихон маъқул мешавад ва ба Бинои навиштани таърихи лашкаркашиҳои худро мефармояд. Соли 1507 Шайбонихон ба Ҳирот лашкар кашида онро забт кард. Ҳамчун таърихнависи дарбори Бинои дар ин чанг иштирок дошт. Шайбонихон ба сарватчамъкуни ҳарис буд ва ў доим бо роҳи зўри моли ҳарифони худро кашида мегирифт. Шайбонихон фикр мекард, ки шоирони Ҳирот аз шоҳони темури ва Навои тилловории зиёде ҳадя гирифтаанд. Ба ин мулоҳиза ба Бинои фармон дода шуд, ки аз шоирони Ҳирот бо тангаҳои тилло андоз бигирад. Шоирони Ҳирот, ки дар байнашон душманону ҳасудхўрони собиқи Бинои кам набуданд, дар бораи Бинои ба ин муносибат ҳачвияи қабеҳе навиштанд. Бинои зодгоҳи худро дўст медошт, мехост охири умр дар Ҳирот бимонад. Шайбонихони зирак мехост, ки ў то охири умр дар хизмати ў бошад. Ба ҳамин сабаб андозгириро аз шоирони Ҳирот ба ў супорида оташи нифоқро аланга дод.

Вақте ки соли 1510 дар чанги зидди Исмоили Сафави Шайбонихон кушта шуд, Бинои қарор медиҳад, ки хидмати ягон ҳукмдорро намекунад. Ў ба Қарши меравад, вале соли 1512 сафавиён ба Қарши ҳучум карда мардуми онро ба чурми сунни мазҳаб буданашон қатли ом карданд. Бинои низ шаҳид гардид. Ў ҳамаги 59 сол дошт.

Таърихномаҳое, ки оиди лашкар кашии Шайбонихон навишт – ”Шайбонинома” ва “Футўҳоти хони” то ҳанўз чоп нашудаанд. Аммо шеърҳои пурмазмун ва асарҳои пур аз панду андарзи ў вирди забонҳост. Аз қасидаҳои дар мадҳи касон навиштаи ў танҳо порае аз қасидаи ба Алишери Навои бахшидааш то ба имрўз расидааст, ки намунааш ин аст:

На ба давлат туро касе ҳамсар,
На ба дониш туро касе ҳамсон.
Дар сухан беҳтари зи Хоқони
Дар ҳукумат наи кам аз хоқон.
Фазли ту азҳару мин-аш шамс аст,
Ҳамчу хуршед дар чаҳон тобон.
Ман чи гўям, ки аз фазоили ту,
Ҳарчи гўянд, ҳаст сад чандон.
Гар ба тадвин расад фазоили ту,
Натавон забти ў ба сад девон.
На ҳамин дар замона мислат нест,
Ки набудаст ҳам ба ҳеч замон...
Он чи рондам зи давлати ту сухан,
В-он чи додам зи дониши ту нишон,
Нест иғроқи шоирона дар ин,
Нест тахйили муншиёна дар он.
Бегумон воқеъ асту ҳаст яқин,
Бе яқин собит асту нест гумон.

Ҳеч як шоир ба шоири дигар то ба имрўз ин хел баҳои баланд надодааст!

Вале бубинед, ки нотавонбинон ба сари чунин як дўстии дўстони самими чи тавр об рехтанд. Асрҳои бисёре гузашта бошад ҳам чун М.Салье ном донишманд шахсоне пайдо шуданд, ки боз ҳам Навои ва Биноиро дар асарҳояшон душманони ҳамдигар карда нишон медиҳанд. Эҳтимол ба кадом тоифаҳое, ки ба таърихи муносибатҳои намояндагони точику ўзбек соя андохтан мехоҳанд, чунин корҳо лозим шудааст. Тарчумаи ҳоли Бинои ҳоки ба он аст, ки бо вучуди беилтифотии Навои шаҳр ба шаҳр сарсону саргардон шуда бошад ҳам заррае меҳри ин устоди бузурги сухан дар дилаш кам нагардидааст. Номи пурраи ин шоир Камолиддин Шерали Бинои аст, номи пурраи Мир Алишер Низомиддин Алишер Навои. Оё диққат кардаед, ки ҳатто номҳои онҳо дар оҳангу мазмун қаробати зиёде дорад?

Чунин будааст фазилати бузургони илму адаб, ки ба сабаби ранчиш аз ҳамдигар ҳаргиз пой ба арсаи душмани намемонданд. Зиёда аз ин Навои ҳар чое, ки аз Бинои сухан кардааст, ба паст задани ў ҳаракате нанамуда ба қобилияти ў баҳои баланд додааст. Бинои низ бузургтарин шоир, фозил ва инсони асри худ будани Навоиро таъкид мекардааст.

Ба муносибатҳои ин адибони бузург, ки ҳар ду дар масъалаи ахлоқ хеле покиза будаанд, аз рўи амалашон, асарҳояшон бояд баҳо дод, на аз рўи асарҳои ҳарифони ҳасадхўре, ки дар он замон доштаанд.

Бинои ба забони ўзбеки шеър навиштааст ва ба адибони ўзбек барои дуруст кардани ғалатҳои шеър маслиҳатҳо медодааст. Вале ба баъзе муҳаққиқон ўро душмани забону адабиёти ўзбек карда нишон додан лозим шудааст. Худо шоҳид, имрўз рўҳи човидонаи Навои дар кучое, ки бошад, рўҳи Бинои низ он чост.

Бинои тариқи сўфиёна пеш гирифта будааст, аммо пираш кист, ҳаргиз ошкор намекардааст. Дар ин бора низ Навои боре эрод гирифтааст, ки Бинои дасти пиреро нагирифтааст. Аммо асарҳояш бо забони хеле равшану гўё баёнгари онанд, ки пири тариқати Бинои Алишер Навои аст.

Тариқати Бинои тариқати покизагиву хушахлоқи аст.

Вақте ки зиндагиномаи Биноиро аз назар мегузаронед, мебинед, ки тамоми зиндагии ў аз азоби ҳичрат иборат будааст. Вақте ки Бинои панчсола будааст, Пирбудоқ ном лашкаркаш ба Ҳирот ҳучум карда сад нафар аҳли ҳунарро ба Шероз меорад. Дар байни он сад нафар падари шоир ва меъмори ў устод Муҳаммадхони Сабз низ буд, ки бо писарчаи дўстдоштаи худ – Камолиддин Бинои дар Шероз чандин сол азоби ҳичратро кашид.

Падари Бинои баъди се сол аз Шероз мегурезад ва ўро ба Ҳирот меорад.

Ҳамин тавр зиндагии Бинои аз оғоз бо кулфату азоб сар шуда бо саргардониҳо дар шаҳрҳои гуногун идома ёфта оқибат дар Қарши бо дасти сарбози қизилбошҳои шоҳ Исмоили Сафави хотимаи хунин ёфт. Бо вучуди чунин зиндагии нобасомон тавонистааст, ки се девони ғазал тартиб диҳад, се маснави нависад, чандин оҳангҳо ва рисолаҳои мусиқи тасниф кунад ва таърихномаҳо эчод намояд. Ба ҳамин сабаб Бинои дар таърихи адабиёти форсу точик яке аз симоҳои пурмаҳсул ва намоёни адабиёти классики эътироф гардидааст.

Ачобат дар он, ки байни саргузаштҳои давраи бачагии Навои ва Бинои монандие ҳаст.

То ба Ҳирот лашкар кашидани Шайбонихон Бинои дар Самарқанд зиёда аз сенздаҳ сол зиста бисёр асарҳои худро дар ин шаҳри бостони эчод намуд, дар тарбияи шоирони Самарқанд саҳм гузошт. Дар таърих номи Бинои ҳамчун малик–ул–шуарои Самарқанд бо хати заррин нақши абади ёфт.

Айни о самаркандском герое Рофеъ ибн Лайсе

Или сколко лет таджикской государственности?

Существует ошибочное мнение, что писатель Айни почти все свои произведения писал в Самарканде, а об этом городе почти не писал.

Конечно, великий писатель из Бухары приехал в Самарканд с таким огромным материалом, что для написания основных волнующих его тем не хватило, и сто лет. Но когда была необходима, он писал с огромным удовольствием о Самарканде и его героях. Например, он дал высокую оценку деятельности Абу Муслима и его самаркандских соратников в борьбе за независимость от арабского халифата. С. Айни в 1944 году опубликовал свой историко-исследовательский очерк «Восстание Муканны». В этом очерке рассказывается и о борьбе самаркандцев за независимость.

Благодаря этой книге нам теперь известно, что предводитель белорубашечников (сафедджомагон) восставших в Согде Самарканда звали Саъд. Айни в сноске поясняет, что в то время под географическим понятием Согд Самарканда входила территория от Челека до Хатирчи. С. Айни антиарабскому восстанию Рофеъ ибн Лайса посвятил отдельную главу. Для Айни Рофеъ, такой же герой борьбы за независимость, как Абу Муслим, Муканна и другие. Рассказ Айни о биографии Рофеъ очень немногословно. Причину его бунта он видит в том, что прибрал к рукам одну из жён арабской вельможи и его бросили в Самаркандскую тюрьму. Рофеъ из тюрьмы сбежал и поехал в Балх искать защиту у правителя Мавераннахра и Хорасана Али ибн Исо. Али ибн Исо дал ему грамоту об освобождении. Рофеъ вернулся в Самарканд и женился на той женщине, которую любил. Так как прежний муж её по шариату не освободил свою жену от брачного союза, Рофеъ нашёл другой выход: он потребовал, что его любимая жена покинула ислам и стала муртадкой. Муртадом называли тех, которые покидали религию. Так Рофеъ достиг своей цели – женится на любимой женщине. Муж этой женщины влиятельный вельможа не найдя защиту в Мавераннахре и Хорасане обратился к халифу и потребовал наказать нарушителей исламских законов. Халифом тогда был не кто иной, а кровожадный деспот Харун–ар–Рашид. Халиф приказал Самаркандскому правителю строго наказать Рофеъ за антиисламские действия. Правитель Самарканда араб Джунайд ибн Азди поручил своим воинам, схватит Рофеъ, почернит сажей его лицо, посадит в осла лицом к хвосту и показать всем людям на всех улицах и площадях города. Но на одной улице арабских воинов убили, и Рофеъ был освобождён. Он узнал их: айяры из тех, которые обожествляли Абу Муслима. Один из айяров спросил:

— Ну, военачальник теперь куда?

— Конечно – же, к вам! – Ответил Рофеъ.

Айни об этих подробностях не пишет. То, что об этом герое написано в книге «Истории Самарканда» изданном в 1969 году в Ташкенте в некоторых местах отличается от рассказа Айни в очерке «Восстание Муканны». Из этого рассказа видно, что у Айни в руках имелось другие источники, подробно описывающие злодеяния арабских чиновников.

Один из этих источников, которым пользовался Айни, была книга «История» Табари. А Табари писал следующее «…Рофеъ приехав в Самарканд, позвал к себе всех айяров Самарканда, взял Самарканд, и все самаркандцы присоединились к нему, так как от злодеяний Али ибн Исы и его чиновников оказались в безвыходном положении».

Сначала Али ибн Иса подумал, что восстание самаркандцев маленький бунт и послал на его подавление армию во главе своего сына. Восставшие отчаянно воевали и победили хорошо вооруженную арабскую армию, и только разрозненным частям удалось во главе своего начальника сбежать.

Тогда сам Али ибн Иса с огромным войском напал на Самарканд, но хорошо подготовленный к новой атаке врага самаркандцы сначала отбили нападение, потом сами, напав на врага, разгромили его. Али ибн Исе удалось унести свою голову живим. Но, услышав о волнение в Балхе, побоялся вернуться в свою столицу и приехал в город Мерв. Народ Балха услышав о его поражении в Самарканде, восстали и убили его заместителя, арестовали его богатства. Восставшие нашли из его тайников 30 миллионов танга, которие этот арабский правитель награбил у народа. Когда обо всем этом узнал халиф Харун–ар–Рашид, приказал Али ибн Ису найти и арестовать. На его место назначил нового наместника Хузайму. А Хузайме приказал арестованного Али ибн Ису и в пятнечних мечетях выставить перед народом, пусть каждый пострадавший потребует того, что он силой присвоил себе. Но не уверенный тем, что может, успокоит восставшие города, халиф перенёс свой штаб поближе к Мавераннахру в город Тус и оттуда руководил подавлением восстания. По «Истории» Табари только ювелирных изделий из казны Али ибн Исы были оценены в 80 миллионов танга. А для ценных вещей, когда навьючили на верблюдах, понадобилось тысяча пятьсот верблюдов. Все это попало в руки Харун–ар–Рашида. Харун–ар–Рашид неуверенный в Хузайме, на его место наместником назначил своего сына Маъмуна и вскоре умер. В Багдаде на трон сел другой его сын Мухаммад Амин. Маъмун оказался умным правителем. «И кнут, и пряник» был его девиз. А главным советником его стал бывший зороастриец Фазл ибн Салх, впоследствии ставший главным министром.

По совету Фазла новый правитель Маъмун собрал учёных в соборную мечеть Мерва и по их советам действовал. Маъмун на подавления восстания Рофеъ ибн Лайса в Самарканд послал войска, в котором командовали Асад ибн Сомон и его сыновья – Нух, Ахмад, Яхья и Ильяс. Самарканд оказался в осаде и когда продукты питания в нём кончились, начались переговоры о сдаче города.

Асад говорил восставшим, что дальнейшее сопротивление бесполезно, надо сложить оружие, а новый правитель Маъмун обещает вместо арабских наместников, назначит правителем в Хорасане и Мавераннахре коренных жителей.

Халифом была убит и сдавший город Самарканд Рофеъ и побежденный в Бухаре его брат Бушр.

Маъмун с помощью военачальников Хорасана и Мавераннахра отстранил от власти своего брата и Мерв временно станет столицей халифата. Эмиром Хорасана назначил зороастрийца Гассан ибн Ибода и поручил города разделить между сыновьями саманида Асада. Так Нух стал правителем Самарканда. Ахмаду дали Фергану, а правителем Ташкента и Усрушаны стал Яхья. Ильясу дали Герат.

Для Айни были важнее всего те стороны этой истории, каким образом удалось народам Мавераннахра и Хорасана получить независимость от халифата и создать свои национальные государства. Айни считает приобретение этой независимости итогом восстаний и борьбы Абу Муслима и Муканны и их последователей. А последную точку в этой борьбе поставил восстание Рофеъ ибн Лайса в Самарканде.

Айни считал делом чести рассказать и об этом герое.

Восстание Рофеъ ибн Лайса началось в 806 году, а в 809 году вождь восстания был арестован и отправлен халифу, а халиф в 810 году не сдержал обещанное слово и убил Рофеъ ибн Лайса. В 817 году сыновья Сомон–Худота получили Самарканд, Фергану, Чач (Ташкент) и Герат. В 813 году Тахир ибн Хусейн убил халифа Амина и на его место посадил Маъмуна. Маъмун в 821 году назначает Тахира наместником Хорасана. В 822 году Тахир приказал не вспоминать во время чтения хутбы имя халифа Маъмуна, что было равнозначно приобретении политической независимости. Тахир был отравлен и на престол сел его сын Абдулла, а от его имени правил Талха ибн Тахир. Халифу Муътасиму (833-842) не нравилось самостоятельность Хорасана и Мавераннахра, и он направил письмо с угрозами Абдулле. Абдулла это письмо направил саманиду Нуху ибн Асаду в Самарканд, которому подчинялись кроме гератского правителя все остальные братья. Нух ответил, что в состав Мавераннахра входит 300 тысяч (карият) селений и каждое селение может, выставит на войне против халифа одного конного и одного пешего воина. Значит, нет причин, боятся арабского халифа.

Вот такая предыстория независимости.

Слово «Рофеъ» означает высоко «поднимающий». Действительно после восстания Рофеъ дела независимости пошли в гору. В конце этой статьи я ещё раз специально подчеркнул эти даты, так как Восстанию Рофеъ исполнилось 1200 лет. А общественности нельзя его не отметит, если нам действительно дорога и священна слово «Независимость».

Айни и Самарканд

Из писателей мировой величины, имя которых тесно связано с Самаркандом в XX-том веке, Садриддин Айни один единственный не имеющих себе равных.

Садриддин Саидмуродович Айни родился 15 апреля 1878 года в кишлаке Соктаре Гиждуванского района Бухарской области. Отец его был крестьянином, но большим знатоком литературы. В 1890 году родители Садриддина умерли от эпидемии холеры, он остался без средств но, несмотря на большие трудности, он их преодолел, трудился и учился в одном из медресе Бухары.

Айни был из немногих студентов, которые под влиянием произведений великого просветителя Ахмада Дониша пришли к заключению, что так дальше жить нельзя, надо открывать новые школы европейского типа и по новым программам обучать детей. Реакционное духовенство вместе с мангитскими эмирами не дали, просветителям осуществит свою мечту, началась преследование свободомыслящих просветителей, и Айни 1915 – 16 годы скрывается в Бухаре. 9 апреля во время джадидской манифестации Айни был схвачен и наказан 75-ю палочными ударами и брошен в тьюрму. 10-го апреля революционно настроенные солдаты его освободили. И он после двухмесячного лечения в Каганском госпитале решает выехать на постоянное жительство в Самарканд, так как Самарканд находился на территории России, и он мог тут недалеко от родной Бухары творит и заныматся делами на своем родном таджикском языке.

Садриддина Айни в Самарканде тепло встретили просветители во главе своего вождя Махмудходжа Бехбуди. Писателя приютил в своем доме просветитель, один из организаторов новометодных школ Исматулла Рахматулла-заде. Абдулкадир Шакури – основатель первой новометодной школы в Самарканде всесторонне поддержал Садриддина Айни и даже он получил возможность поженится на самаркандской образованной девушке из просвещённой семьи.

Дом–музей великого писателя, который находится в центре старого города на улице Регистанской, сначала в 1923 году был арендован писателем, потом выкуплен. В этом доме он жил и творил до 1954 года. После этого некоторое время жил в столице Таджикистана г. Душанбе и там скончался.

Там в Душанбе ему не писалось. На вопрос родных однажды он ответил: Я должен вернутся в Самарканд, сесть за свой тот письменный стол, взять то свое перо в руку, воткнут в ту чернильницу и тогда смогу писать что – нибудь новое.

Садриддин Айни писал и на узбекском языке. Самаркандские просветители были очень рады приезду Айни в свой город. Айни стал активно участвовать в создание первых новометодных школ, сотрудничал и с узбекскими и с таджикскими издателями.

В те годы, когда и столицей Узбекистана и столицей Таджикистана считался Самарканд, Айни работал в таджикском издательстве в Самарканде.

В первые годы советской власти, когда ещё не была образована республика Таджикистан. Появились силы, которые отрицали существование таджиков как нации. Этим спорам положил конец издание книги Садриддина Айни «Образцы таджикской литературы», которую он написал в Самарканде. Поэтому Айни одним из первых удостоен звания Героя Таджикистана. Айни роман «Рабы» и некоторые другие произведения писал на узбекском языке, по праву считается основателем новой узбекской прозы, как видный литературовед в стенах Самаркандского Университета воспитал плеяду лучших узбекских литературоведов. Многие узбекские писатели считали его своим учителем. За свои заслуги в развитии узбекской литературы и науки Айни награждён орденом республики Узбекистан «Буюк хизматлари учун» («За великие заслуги»).

Садриддин Айни в Самарканде написал повести «Одина», «Кулбобо», «Старая школа», «Смерть ростовщика», романы «Дохунда» и «Рабы». Из этих произведений ему мировую славу принёс повесть «Смерть ростовщика», написанным им в 1936 году. В этом произведении Айни ясно обрисовал феодальную Бухару, в котором психология накопительства приобрела уродливые формы. А в повести «Бухарские палачи» Айни рисует яркими красками тех людей, которых государственная машина монархии превратил в винтиков машины – убийцы. Мемуары «Воспоминание» (в 4-х книгах) Айни было высоко оценено литературной критикой, и за эту произведение он получил Государственную премию СССР.

Айни писал и историко-документальные повести «Герой таджикского народа Темур – Малик» и «Восстание Муканны». Он писал эти произведения в 1944 году, что бы поднять дух народа сражающегося с фашизмом.

О жизни этого великого писателя подробно можно получить информацию в его мемориальном доме–музее на ул. Регистанской города Самарканда.

Этот музей был открыть 19 мая 1967 года по Постановлению правительства Узбекистана. На создании этого музея активно участвовал руководитель Узбекистана писатель Шараф Рашидов считавший Айни великим учителем интеллигенции Самарканда.

К 100-летию С. Айни у здания Дома-музея была открыта памятник с бюстом писателя работы скульптора Х. Хусниддинходжаева. Секретарь правления Союза писателей России Владимир Санги в книге музея оставил такую запись:
«Велик народ, породивший великих поэтов. Садриддин Айни был в ряду великих. Спасибо, вам, самаркандцам, за глубокое почитание своей памяти, своей древней культуры. Низкий вам поклон».

А эту запись оставил Ш. Рашидов:
«Открытие памятника выдающемуся классику узбекской и таджикской новой литературы Садриддину Айни – большое событие в нашей культурной жизни. Его замечательные произведения и сегодня играют большую познавательную и воспитательную роль. В канун 100-летия юбилея Садриддина Айни мы посетили его музей и ещё раз убедились в огромном значении его наследия. Это настоящее богатство и достояние всех наших народов. Горячо желаем всему коллективу работников музея больших творческих успехов в благородном деле пропаганды жизни, творчества и замечательного наследия великого писателя.

Шараф Рашидов и другие руководители Узбекистана. 9.09.1977г.».

Собрание сочинение Садриддина Айни в советские времена были опубликованы на различных языках не раз. После независимости Таджикистана и Узбекистана выяснилось, что некоторые произведения Айни по идеологическим соображениям не были опубликованы. Один из этих произведений написанный писателем в1918 году в махалле Суфи Розик Самарканда под названием «История революции мысли в Бухаре» недавно найден в одном личном архиве и опубликован в 14 томе «Полного собрания сочинений» в г. Душанбе.

Садриддин Айни если в Бухаре сложился как поэт, то в Самарканде он стал знаменит и как прозаик и как учёный-филолог и как публицист.

В касыде «Бухара и Самарканд» выражена огромная его любовь к обоим этим городам, колыбелям древней культуры.

В Самарканде великий писатель вёл скромный образ жизни. Это заметили те, которые видели, как он делал покупки на рынке овощей и фруктов для дома. От подарков почитателей отказывался, а когда присылали домой, находил предлог отправить обратно. Директор дома-музея Айни Абдукарим Гани-заде, рассказал, что в юности он помогал в овощном ларьке напротив дома устода Айни. Однажды устод подошёл к ларьку попросил, взвесит полкило чакку (твёрдого кислого молока), «За что я не брал деньги и сказал, что бы великий устод принял этот дар как знак любви читателя его книг». Айни наотрез отказался и сказал, что откажется от покупки, если продавец не возьмет его деньги. А нечестных людей он не любил и не боялся, говорит острых слов на лицо.

Был смел и отважен даже в старости, о чем говорит история, когда напал на атлетически сложенного могучего вора, забравшегося в его дом ночью. Айни остался с открвавленным носом, а вор сбежал.

Устода самаркандцы любили. Потому, что и он любил людей высокой культуры.

Айни в Самарканде имел не только дом, но и дачу в местности Намозгох. Фруктами плодовых деревьев этой дачи пользовались дети, живущие вблизи его дачи. — Воровать – грешно, - настаивал он детям, - но можно попросить.

Именем Садриддина Айни названа одна из больших проспектов Самарканда и школа в старом городе. Каждый год 15 апреля в его доме-музее собираются почитатели писателя, и проводится «Айнихони» - «Чтение Айни», в котором участвуют школьники, студенты, учёные-филологи, писатели и поэты, и все кому дорог произведения этого великого писателя.

Многие страницы жизни Садриддина Айни ещё не описаны. Этим делом должны заниматься научные работники домов музеев писателя в Бухаре, Самарканде и в Душанбе.

Например, рассказывают, что когда в Бухаре к власти пришёл Файзулло Хаджаев, он вызвал Садриддина Айни из Самарканда и предложил зайти в казну эмира и забрать золото сколько захочет. Айни отказался. Тогда ему предложил самый высокий пост после себя. Айни отказался.
Тогда он сказал: — Скажите, что хотите?
Айни сказал: — Документов эмиров Бухары.

Этих оставшихся документов, в котором основном были биографии эмиров, оказалось очень мало. Айни поблагодарил и уехал обратно в Самарканд и написал исторический труд «История мангитских эмиров Бухары». Насколько этот рассказ верно, должны выяснит литературоведы, но вписывается в характер великого писателя.

Куда исчезли сарты?

В современных условиях народы Центральной Азии должны искать сходства, а не различие. Исследование вопроса «Куда исчезли сарты?» можеть служит упрочению дружы между народами, убежден автор статьи писатель Адаш ИСТАД.

О сартах, как народности я впервые услышал в начале 70-х годов на чайхане Навои, который находился на площади Регистан в Самарканде. Тут постоянно играли в шахматы. Двое незнакомых мне мужчин играли, а я наблюдал. Они разговаривали между собой на узбекском языке. Когда один из них после очередного хода соперника произнес слово «хош» и продвинул пешку его напарник сказал: «Оттого, что сказали «хош», вы из сартов!». Слово «хош» (хуш) таджикское и означает «хорошо». Соперник наверное был из узбеков, знающих свою родословную и намекнул противнику своему, что он узбек, а он сарт.

Сколько было сартов в одной только Самаркандской области?

Обратимся сначала к статистике.

В Самаркандскую область по переписи 1897 г. входило 4 уезда с 6-ю городами (Самарканд, Пенджикент, Джизак, Катта-курган, Ходжент и Ура-тюбе) из которых Пенджикент и Ура-тюбе без уездьные. Населения Самаркандского уезда (куда входил г. Пенджикент): 342 тыс. 197 чел.

г. Самарканд-55 тыс. 128 чел. г. Пенджикент-3658 чел. В Ходжентском уезде проживало 185 тыс. 135 чел. включая Ура-тюбе, а в Ура-тюбе-20621чел.

Всего по Самаркандской области проживало 860.021 чел.

На таджикском языке по области говорили 124 тыс. 316 мужчин и 106 тыс. 068 женщин, а в городе Самарканде 19821 мужчин и 17024 женщин. На персидском языке в городе говорили 506 мужчин и360 женщин. На узбекском языке по области говорили 278 тыс. 806 мужчин и 228 тыс. 781 женщин.

А в городе Самарканде узбекский язык считали родным 3 тыс. 185 мужчин и 2 тыс. 321 женщин. В статистической таблице есть и сартский язык.

Их количество по области 9 тыс. 800 мужчин и 8 тыс. 273 женщин, а в городе Самарканде 262 мужчин и 25 женщин.

В Джизакском уезде количество сартов составило 9 тыс. 19 мужчин и 7 тыс. 906 женщин.

В уезде без городов количество сартов 1167 и 1057 соответственно. В Ходжентском уезде 142 и 173, а в г. Ура-тюбе всего 3 человека. В процентном соотношении к общему числу населения Самаркандской области преобладающие языки составляют:

	по области	в городах	в уездах без городов
Узбекский	59,02%	2,14%	56,88%
Таджикский	26,72%	9,95%	16,77%
Киргиз-кайсокский	7,34%	0,02%	7,32%
Тюркский	2,33%	0,00%	2,33%
Сартский	2,10%	1,83%	0,27%
Русский	1,63%	1,23%	0,40%

В справочниках указывали, что для практической деятельности европейца в Самаркандской области очень важно знания одного из ведущих четырёх языков, главным же образом сартского, как ассимилирующего все языки этой группы, за исключением русского. В этой переписи ягнобцы ошибочно названы матчинцами, а их общее название - галча, что в переводе с согдийского означает горец. А об их языке ничего нет, так как наверное туда не могли добраться.

Среди городского населения наиболее грамотными были жители г. Самарканда, среди которых грамотных мужчин было 23,06%. Наименее грамотны были жители городов Пенджикент и Джизака.

У сартов к общему числу грамотных было 5,9% мужчин и 0,9% женщин, у таджиков 7,3% и 0,7%, у персов 5,6% и 0,0%, у узбеков 2,4% и 0,1%. А у татар 30,1% и 11,4%.

Грамотностью считали умет писать и читать на родном языке. В таблице грамотности Самаркандской области после малороссов (54,5% мужчин) великороссов (42,9% мужчин) таджики с 7,3 процентами грамотных мужчин заняли третье место.

Сарты с 5,9 и 0,9 процентами на четвёртом месте. Тюрки с 2,4 и 0,1 процентами на пятом. Узбеки с 2,3 и 0,1 процентами на шестом, а киргизы с 1,7 и 0,4 процентами заняли седьмое место.

В 1904 году русско-туземных школ в городах было 7 и в селениях тоже 7. Одна школа на 72 тысяч человек!

Царское правительство в течении почти сорока лет господства на регионе не открывая русско-туземных школ не давал возможности развиваться национальному самосознанию народов Средней Азии. Появление сартов тому доказательства.

Академик В. В. Бартольд в статье «Сарт» написанный для «Энциклопедии ислама» пишет, что сарт первоначально древнетюркское слово означавшее «купец»; в этом значении оно употребляется в Кутадгу билик и у Махмуда Кашгарского. А корни этого слова в санскритском «Сартховаха» - купец, водитель каравана. Когда ирано-язычные народы в Центральной Азии захватили в свою руку торговлю с кочевыми народами, слово сарт стало употребляться тюрками и монголами как названия народа, в той же значении, что и таджик (тоджик). Когда правитель карлуков Арслан-хан подчинился монголам, они его назвали «Сартактай» т.е. таджик. Монголы тюрков принадлежавших к персидско-мусульманскому типу культуры называли «Сартактайем», даже у них есть легенды о богатыре Сартактая-строителе чудных каналов, мостов и плотин. Бабур, если говорит о населении Андижана употребляет слово «тюрк», если о Маргинане, то «сарт». По мнению исследователя А. Самойловича Бабур отмечает сартов от таджиков когда говорит, что население города Кабула и несколько селений состоит из сартов, когда в других селениях и вилаятах живут другие народы, в том числе таджики. Алишером Навои сопоставляется сартский язык с тюркским. Абулгази в «Родословная тюрок» говорит об узбеках и сартах в Хиве и Ургенче. Бартольд подчеркивает, что это разделение сохранилось до сих пор. В Бухаре под сартом подразумевалось земледельцы и городское население.

В Коканде правительственное постановление начиналось словами «Сартов и казахов ставим в известность, что». Здесь под словом сарт подразумевали все оседлое население. В официальном языке слово сарт означал тюркизированное оседлое население в противоположность таджикам, которые свой язык сохранили. Согласно исследованием Радлова сартами называется «сейчас говорящее по-тюркский городское население Средней Азии, в противоположность крестьянам-узбекам». Не было попыток установить диалектальное различие между сартами и узбеками. Бартольд правильно подчеркнул, что оседлый житель Средней Азии чувствует себя в первую очередь мусульманином, определенного города или деревни, мысль о принадлежности к определенному народу не имеет для него никакого значения. Лишь в новейшее время под влиянием европейской культуры (через посредство России) возникло стремление к национальному единству. Действительно так. Если до недавнего времени спрашивали белобородого самаркандского старика какое у него национальность, он отвечал: — Слава Аллаху, мусульманин.

Далее Бартольд пишет: «Слово сарт, которое кочевники употребляли с нескрываемым презрением по отношению к оседлому населению и которое народная этимология объясняла как сарык ит (желтая собака), ныне изгнано из употребления, сейчас признается только узбекская национальность в противоположность казахской, туркменской и таджикской национальностям» (В. В. Бартольд, Сочинения, т.2. часть 2. стр.529).

Лидер среднеазиатских просветителей Махмудходжа Бехбуди в журнале «Оина» (Зеркало) в 1915 году в номерах 22, 23, 25 и 26 вёл дискуссию на тему «Непонятное слово сарт». Потом он написал ещё одну статью под названием «Слово сарт остался непонятным». Это заглавие говорит о том, что без глубокого этнографического научного анализа спор зашёл в тупик. Новая советская власть не признавал такое явление как сарт. Так как между таджиками и узбеками этнографические различия почти стерлись, и остался один языковой барьер, то по своему языку бывшие узбекоязычные сарты определили свою национальность. Они растворились в узбекскую нацию.

Только–ли узбеко-таджикское явление сартизация? Думаю, что нет. На окраине Самарканда живут туркмены. Их школа на родном языке закрылась в советское время. Они давно перешли на узбекский язык. В годы независимости авторитет и влияние узбекского языка возрос во много раз. Таджики и представители других народностей все больше и больше дают детей в школы с узбекским языком обучения. Но эти интернациональные по сути явления остались в стороне от этнографической науки. Не входит–ли изучение этой проблемы в сфере деятельности ЮНЕСКО?

Самарқанд ва паёмбарон

Самарқанд яке аз шаҳрҳои бузургтарини Ачам аст ва табиист, ки назари паёмбар Муҳаммад ба он хушбинона будааст. Паёмбари ислом чанд боре ки оиди мардуми форс сухан кардааст, аҳли Мовароуннаҳр, аз чумла мардуми Самарқандро низ чи турку чи точик дар назар доштааст. Зеро дар тасаввури ў мардуми Ачам ҳама форс ном доштанд. Дар асари “Форснома”-и Ибн-ал-Балхи, ки соли 1106-1117 таълиф гардидааст, нақлест аз паёмбари ислом, ки гуфтааст: “Худойро ду гурўҳи гузидаанд (интихобшудаанд) аз чумлаи халқи ў-аз Араб-қурайш ва аз Ачам форс ва форсиёнро қурайш-ул-Ачам гуянд, яъне дар Ачам шарафи эшон ҳамчунон аст, ки шарафи қурайш дар миёни араб”. Қурайш он қавми араб буд, ки паёмбар аз миёни эшон баромада ва густариши оини навро Аллоҳ вазифаи қудсии онон гардонида. Ибн-ал-Балхи нагоштааст, ки қонуни давлатдории форсиён асосан чунин будааст: Подшоҳи натавон кард бе лашкар, лашкар натавон дошт бе мол ва мол ҳосил нашавад бе ҳукуматдори ва ҳукуматдори устувор набошад бе адл. Аз паёмбар Муҳаммад (дуруд бар ў) пурсиданд, ки чаро халқҳои кофире ба мисли Од ва Самуду ва монанди онҳо зуд нобуд шуданд, аммо форсҳо бо вучуди он ки оташпарастанд, давлатдориашон дароз шуд? Пайғамбар чавоб додааст: Аз баҳри он ки ободони дар чаҳон ва адлу додро байни бандагони Худои азза ва чалла паҳн мекунанд.

Ба фикри муаллифи “Форснома” дар ду чои Қуръон зикри форсҳо ҳаст, ки ҳамчун одамони бақуввату чавонмард васф шудаанд. (Ниг. ба “Форснома”, Душанбе, нашриёти Дониш, 1989, саҳ, 16-17). Дар бораи он ки паёмбари тоисломии ин сарзамин Зардушт фаъолияти паёмбарии худро дар Самарқанд сар кардааст, баъзе олимони бостоншинос, аз чумла Игор Пянков дар мақолаи илмии хеш навиштаанд. Маълум, ки авчи фаъолияти Зардушт асосан дар Балх (пойтахти Бохтар) будааст, дар Хоразм ҳам мегўянд, аммо ба Зардушт фаришта Баҳман аввалин паёмро аз Аҳуромаздо (номи Худои оини зардушти) дар соҳили рўди Дарғами Самарқанд овардааст. Ин вақте буд, ки Зардушт барои таҳорат аз мобайни ин рўд об мегирифт. Аммо дар Авесто номи Суғд ҳасту номи Самарқанд нест. Эҳтимол меравад, ки ҳоло ном надошт, ё ки Суғд гўён Самарқандро дар назар доштанд. Шодравон академик Б. Валихочаев бар ин ақида буданд,ки маънои калимаи Самарқанд ибодатхона аст. Агар ин тавр бошад, пас аз сохта шудани нахустин ибодатхона чунин номро гирифтааст. Пеш аз зардуштия меҳрпарасти буд ва Ардвисура Анаҳиторо (модархудо) мепарастиданд ба ин сабаб гуфтан душвор аст, ки он чи хел ибодатхона буд.

Абўтоҳирхоча дар китоби худ “Самария” бо истинод ба китоби “Осор-ул-билод” мегўяд, ки ҳисори Самарқандро бори нахуст писари Кайқубод Кайковус сохтааст. Ва ба такрор илова кардааст: иморати аввалини ин шаҳр аз Кайковус аст. Боз навиштааст, ки ба нақле Киршосп вақте аз ин чо мегузашт, ганчи зар ёфт ва онро ба иморати ҳисори Самарқанд сарф кард. Бо вучуди он ки Абўтоҳирхоча ривоятҳои бофтаву сохтаро зиёд овардааст, онҳоро тамоман сарфи назар кардан нашояд. Яъне, бостоншиносон бояд бо манбаъҳои дигар муқоиса карда шолиро аз курмак чудо кунанд.

Соли 2003 дар шаҳри Душанбе “Адабиёти паҳлави” ном китобе аз чониби донишманди таърихи забони форси Додихудо Саймиддинов чоп шуд. Дар ин китоб дар қатори бисёр асарҳои қадимаи тоисломи “Шаҳристонҳои Эрон” ном асари таърихиву чуғрофи низ чой дорад, ки дар бораи кишварҳои ин сарзамин то замони подшоҳии Сосониён маълумот медиҳад. Ин асар бори аввал соли 956 аз чониби Денпаноҳ писари Арсропан навишта шудааст. Дар ин асар низ ривояти зиёде ҳаст. Аммо ҳама гуна китобе, ки дар он оиди Самарқанд сухан мекунанд, барои мо чолиб хоҳад буд. Инак, порае аз он: ”Дар сўи Хуросон (Машриқ) шаҳристони Самарқандро Ковуси Каводон бунёд гузошт. Сиёвахши Ковусон анчом дод. Сиёвахшон он чо зода шуд ва ў оташи пирўзманди Баҳромро он чо нишонд (яъне ибодатхонаи оташпарасти сохт). Пас Зардушт дин (Авесто) овард ва бо фармони Гуштоспшоҳ ҳазору дусад фаргард (бахш) ба дин дабири (хати авестои) ба тахтаҳои заррин канду навишт ва ба ганчи он оташкада ниҳод. Пас Искандар сўхт ва ба дарё афканд. Суғди ҳафтошён дар он буд. Яке он Йам (Чамшед), яке он Ажи Даҳок (Заҳҳок) ва яке он Фаридун ва яке он Манучеҳр ва яке он Ковус ва яке он Кайхусрав ва яке он Лўҳросп ва яке он Гуштоспшоҳ. Пас гучаста Аросиёби тўр ҳар як нишемани девонро буткадаи худоён кард”.

Муаллифи “Шаҳристонҳои Эрон” ба шаҳри Самарқанд Ковуси Каводон асос гузошт гуфтааст. Абўтоҳирхоча бо такя ба асари Закариё бинни Муҳаммади Қазвини “Осор-ул-билод ва ахбор-ул-ибод” (соли таълифаш 1275) номи ўро Кайкоувс ва номи падарашро Кайқубод навиштааст. Ин чо “кай” авлодро ифода мекунад, яъне аз силсилаи каёниён, “он”-и Каводон ба маънои имрўзааш суффикси “-ович”-и руси барин. Яъне, Ковус Каводович, Кавод як тарзи талафузи Қубод аст ба забони паҳлавие, ки “Шаҳристонҳои Эрон” навишта шудааст. Хулласи калом, ҳар ду манбаъ як гапро гуфта истодаанд, ки аз шоҳони каёни ба шаҳри Самарқанд писари Қубод Ковус асос гузошт. Ин тавр шаҳрсози кардани шоҳон расм будааст, масалан, ноҳияи Қубодиёни Точикистон номи худро аз шаҳри бостоние гирифтааст, ки Кайқубод дар он чо сохта будааст. Ба ҳамин сабаб, номҳои каёниёнро дар шакли Кай-Қубод ва Кай-Ковус навиштан беҳтар аст. Муаллифи ин асар таъкид мекунад: “Барои он Суғди Ҳафтошён гуфтаанд, ки ҳафт шаҳриёр дар он будааст”. Ва бо Афросиёб нўҳ нафар шаҳриёрро номбар мекунад. Бино бар ин ба ин тафсири ў бовар кардан душвор аст. Суғд дар Авесто якчо бо сифати Гавашянем оварда шудааст. Муаллиф ҳамин калимаро ҳафтошён хондааст. Д. Саймиддинов “шайана” ба маънои маҳалли истиқомат аст, яъне ошён мегўяд. Ба “кай” тадил ёфтани “кави” дар забон ҳодисаи табии будааст. Говмардро Каюмарс навиштаанд ва дар “Форснома” ин ном дар шакли Гаюмарс омадааст. Дар “Авесто” бошад, Кай-Гуштоспро Кави Виштосп, Кай-Қубодро Кави Кавата, Кай-Ковусро Кави Усадан, Кай-Сиёвушро Кави Сияваршан, Кай-Хусравро Кави Хаосрова мехонем.

Баргардем сари он масъала, ки муаллиф вақте дар бораи шаҳри Самарқанд сухан меронад, мегўяд: “Пас Зардушт Дин овард ва аз фармони Гуштоспшоҳ ҳазору дусад фаргард (бахш) ба дин дабири (хати авестои) ба тахтаҳои заррин канду навишт ва ба ганчи он оташкада ниҳод”. Яъне муаллиф гуфта истодааст, ки пойтахти Гуштосп дар Суғди Гавашайнем (Каёношён) буд ва Зардушт дини худро дар он чо эълон кард. Ин ривоят мувофиқат мекунад бо он ривояте, ки Зардушт рисолати пайғамбариро дар назди рўди Дарча ё Дарға (ҳозира Дарғам) гирифтааст (ба қавли И. Пяньков). “Кави”-и авестои, ки дертар дар “Шоҳнома”-и Фирдавси дар шакли “кай” меояд, ҳамон номи қавме ориёи будааст, ки асосан дар Суғд сукунат доштанд. Яъне қавме, ки точдори кардаанд ва эҳтимол точик ном гирифтаанд. Ин қавм кўчии чорводор буд ё муқиминишини заминдор маълумоте нест. Азбаски “Авесто” бо ғояи муқиминишини (зироаткори) саршор аст, тахмин муқими будаанд. Азбаски аз ҳама сершумору бонуфуз будаанд, тавонистаанд, ки дар дигар манотиқ, масалан, дар Балх ҳукмрони кунанд. Барои онҳо, ки Самарқанд аз ҳамқавмони худашон пур буд, дар дигар манотиқ пойтахт кардану бо қувваи ҳарби қавмҳои дигарро зери итоати худ нигоҳ доштан муҳим буд. Дар “Авесто” Суғду Самарқандро як калима – “Суғд” ифода кардааст. Агар диққат карда бошед, дар аҳди қадим иборае буд – Суғди Самарқанд! Ба ин тариқ Балху Бохтарро танҳо калимаи Балх ифода кардаанд. Дар “Авесто” сарзамини якум Эронвич аст. Халқҳои ориёи пеш аз он ки ба Осиёи Маркази ворид шаванд, дар кишвари хунук истиқомат мекарданд. Дар Авесто Аҳурамаздо ба Зардушт мегўяд: “Нахустин сарзамину кишвари неке, ки ман Аҳура Маздо офаридам, Эронвич дар канори рўди Даитийаи нек... Дар он чо даҳ моҳ зимистон асту ду моҳ тобистон ва дар он ду моҳ низ ҳаво барои обу хоку дарахтон сард аст”. Ин ба мисоли сураи фотиҳаи Авесто аст ва тамоман хилофи мантиқи илми мебуд, баъди хондани ин сатрҳо, ки маънояш чун рўз равшан асту мегўяд, ки ду моҳи боқимондаи тобистонаш низ сард аст. Эронвичро дар Эрон, Афғонистон, Озарбойчон ё Осиёи Маркази бичўянд. Ачиб он ки касе намегўяд, Эронвич сарзамине, ки ориёҳо аз он чо кўч бастаанд, буда метавонад ё ки кишвари нестдарчаҳони афсонавист. Ва агар чунин кишвар замоне дар шимоли Урал (Русия) бошад ҳам, баъди кўч бастани ориёҳо ин ном низ аз байн рафтааст, зеро дар чои холи ки мондааст, ки Эронвич бигўад. Номи Лоиш дар аввали асри XX Доич буд ва шохоби дарёи Зарафшон, ки аз Лоиш мегузашт, Доич ном дошт. Эҳтимол “Доитиё”-и Авесто ҳамин Доич (яъне Лоиш) ва Оқдарё аст. Дар Авесто баъди кишвари афсонавии Эронвич кишвари воқеи номбар мешавад ва он сарзамин Суғд ном дорад. Агар дар пайдоиш ва густариши оини зардушти Балх ё Ҳирот мақоми аввал медошт, аввал ҳамин номҳо сабт меёфт. Эҳтимол, аввалин сарзамине, ки ориёиҳо баъди кўч бастани оммави муқими гардиданд, Суғд буд ва сипас аз он чо қисми онҳо ба Эрон ва Ҳиндустон рафтанд. Дар банди чоруми фаргарди якуми “Вандидод”-и Авесто омадааст: ”Дуввумин сарзамину кишвари неке, ки ман Аҳура Маздо офаридам, чулгаи (чулгаи-саррзамини сарсабзу сероб) Суғд буд”. Дар Авесто Марв дар чои саввум, Балх чорум, Нисо панчум, Ҳирот шашум аст. Баъзе олимон дар ин ақидаанд, ки Эронвич Хоразм аст, аммо дар кардаи 14 (боби 14)-и Авесто Хоразмро Хоразм гуфтааст, на Эронвич. (ниг. “Авесто”, ш. Душанбе, с. 2001, саҳ. 252) Ҳар чизе ки оид ба Зардушт ва дини ў дар Суғд (Самарқанд) буд, Искандари Макдуни нест кардааст. Сипас дар замони устувор кардани дини ислом пораҳои сиҳатмонда низ аз байн рафтаанд. Мардуми Самарқанд дини поки муҳаммадиро қабул карда дили самарқандиён бо он фикр доим рўшан буд, ки паёмбари ислом гуфтааст: “Дарвозаҳои Самарқандро ҳазорон фариштаҳои осмони муҳофизат мекунанд”. Солҳои зиёде гузаштанду самарқандиён ба шаҳри худ хоки се паёмбарро оварданд. Яке ҳоло зиёратгоҳи маълум аст, мазори Дониёли Наби, дуввум мазори ҳазрати Чирчис буда дар саҳни масчиди Хоча Зудмурод, ки комсомолон солҳои аввалини ҳукумати шўрави ба замин ҳамвор карданд. Хоча Зудмурод номи халқии паёмбар Чирчис (Георгиус) будааст. Қабри саввум, дар назди масчиди Хочаи Хизр аст, бо номи мазори Ҳусниёпайғамбар.

Дар охир боз як бор таъкид кардан мехоҳам, ки ман донишманд нестам, як нафар қаламкаши одди ҳастам, ки ин ҳарфҳоро хондааст ё шунидааст. Муайян кардани ҳақиқати онҳо кори донишманди таърихшинос аст.

Баъди он ки ин мақола ба чоп ҳозир шуд, огоҳи ёфтам, ки дар дасти яке аз самарқандиён “Фарҳанги вожаҳои Авесто”-и чопи Эрон ҳаст. Дар ин луғатнома “гавашайанем” дар шакли “гавашайна” чоп шуда маънояшро говошёна, оғили гала, чои гала гуфтаанд ва сипас, “дар шарҳи дувуми калимаи “гава” – номи кишваре вобаста ба шоҳаншоҳии Эрони бостон, ки Суғд пойтахти он будааст” навиштаанд. Яъне, Эрон на танҳо дар замони Темур, балки дар замонҳои қадим тобеи Самарқанд будааст. Дар ин луғатнома маънои калимаи “шайана”-ро дар алоҳидаги чунин тарчума кардаанд: пойтахт, шаҳри нишемани шоҳ. Ба маънои дуввум: хона, саро, ошёна, чойгоҳ. Дар байни донишмандони таърихи чи Эрони кунуни ва чи кишварҳои ба он ҳамсоя дар вақти тафсири ибораи авестоии “Суғди Гавашайана” чозибаи манфиати маҳалли худ зўри кардааст ва дар аксари маврид кўшидаанд, ки ин ибораро ба маънои гуногун тарчума кунанду ҳаргиз “Суғди Каёниошён” нагўянд. Зеро дар ин маврид мачбур мешаванд, тан бигиранд, ки Эрону кишварҳои ҳасояи он дар аҳди бостон низ тобеи Самарқанд ё худ Суғди Самарқанд будаанд. Хулласи калом, ҳам паёмбари ислом Муҳаммад алайҳиссалом, ҳам паёмбар Зардушт бо “Авесто” бо суханҳо оиди ин сарзамин муаммоҳое ба донишмандони таъриху забон вогузор кардаанд, ки ба умқи он суханҳо расидани камина душвор аст ва олимон бояд ин масъалаҳоро тадқиқ кунанд.

Аз китоби «Армуғон», «Ворис - нашриёт» ш.Тошканд, соли 2007

Сивилизатсияи Суғд ё худ Самарқанд

(Мулоҳизае чанд оид ба як бозёфти ачиб аз Тали Барзу)

Муаллифи ин мақола дар сарлавҳа ба чои калимаи тамаддун калимаи сивилизатсияро, ки замони шўрави ба ҳама фаҳмо буд, қасдан ба кор бурдааст. Зеро агар тамаддун бинависам, эҳтимоли он дорад, ки ба маънои хурди он, яъне маданият бифаҳманд. Ин чо аз истифодаи калимаи сивилизатсия мурод ҳамон тарзи тафаккуру чаҳонфаҳмии хос аст, ки минбаъд аз оташпарасти, меҳрпарасти то ба дини яккахудоии зардуштия ривоч пайдо кард ва бисёр кишварҳои оламро фаро гирифт.

Аз рўи тасаввури меҳрпарастон ва зардуштиён нахустин мавчудоти чондоре, ки сабабгори пайдоиши инсон дар рўи замин гардид, Говмард аст. Сурати ҳамин мавчудот дар сафолпораҳои як кўзаи шикаста соли 1939 аз Тали Барзуи ноҳияи Самарқанд пайдо гардид. Тали Барзу диққати бисёр олимони қадимшиносро ба худ мекашид, дар ин чо то соли 1939 низ ковишҳои археологи мегузаронданд, масалан, Вяткин дар аввали асри XX кофтуков карда буд. Солҳои 1936,1937,1938 Г.Григорьев ба маблағи музейи Самарқанд кофтукови археологи гузаронда буд, аммо бо омадани экспедитсияи археологии Зарафшони Эрмитажи Санкт-Петербург ва Институти таърихи маданияти моддии Академияи илмҳои СССР кофтуков ранги чидди гирифт. Тали Барзу дар шашкилометрии роҳи Самарқанд - Равонак воқеъ аст ва археологҳо онро чи қадар зиёдтар кобанд, ҳамон қадар равшан мегардид, ки бо бозмондаҳои тамаддуни нодире сари кор доранд. Тали Барзу дар замонҳои бостон ба минтақаи Маймурғи Суғд тааллуқ дошт. Деҳкадаи Ревдод маркази ноҳияи қадимаи Маймурғ ҳисоб меёфт, ки дар он ҳатто дар асри даҳи мелоди қасрҳои ҳанўз вайрон нашудаи шоҳони Суғдро дучор шудан мумкин буд, ки яке аз онҳо Кофирқалъа дар соҳили рўди Дарғам байни халқ машҳур аст. Дарвозаи Ревдод номи қадимаи Масчиди Сафед (ҳозира Оқ Мачит) аст, ки ин ном баъди қабул гардидани ислом пайдо шудааст. Девори Қиёмат, ки Самарқандро иҳота карда буд, чандин дарвоза дошт ва дарвозаеро, ки ин чо буд, дарвозаи Ревдод мегўянд. Ба ҳамин сабаб, то имрўз роҳҳои Маймурғ аз ин чо ибтидо мегиранд. Дарвозаи Варснин дар кўчаи Панчакент буду дарвозаи Фаррухшед дар атрофи Хоча Абдуи Берун (Калбоғи ҳозира).

Ҳамин тавр, пайдо гардидани сурати говмард диққати баъзе олимонро ба худ кашид. Узви Экспедитсияи илми А.Борисов бе ҳеч хел шубҳа зуд муайян кард, ки ин сурати ҳамон мавчудостест, ки мардумони ин сарзамин дар замонҳои то ислом пайдоиши инсонро аз ў медонистанд. “Худои бузург Ҳурмуз (Аҳура Маздо) ин дунёро офаридааст ва заминро офаридааст ва инсонро офаридааст” навишта шудааст дар китоби Авесто. Яъне, Говмард як зинаи аввали офариниши инсон будааст. Донишманди машҳури самарқанди марҳум Холиқ Мирзозода дар китоби дарси барои мактаби оли таълифгардидаи худ “Таърихи адабиёт” (чилди 1) оид ба ин образи асотири ва сурати аз Тали Барзу ёфтшудаи он чунин гуфтааст: ”Дар Авесто Каюмарс (Говмард) инсони аввалин номида шудааст. Дар бораи Каюмарс ду хел нақли мифологи вучуд дорад: Каюмарс инсони аввалин буда, ба гуфтаи Аҳура Маздо гўш мекард ва нажоди эрониён аз вай аст ва дар байни кўҳҳо зиндаги мекард. Бино бар ин, ўро Гаршоҳ (шоҳи кўҳ) ҳам номидаанд”. (Суғдиён кўҳро “гар” ё “ғар” мегуфтанд, ки баромадаш бо “гора”-и руси як аст). Дар мифи дигаре, ки дар бораи Каюмарс нақл шудааст, ў говмард, яъне ним гову ним мард маънидод шудааст, тағораи сафолине, ки аз Тали Барзу (Самарқанд) ёфт шудааст, дар рўяш сурати Говмард ё Говпошшо дорад, ки ҳамин маъниро тасдиқ менамояд... Аз рўи тасвири қадими говмардро душмани ашаддии инсоният – Аҳриман куштааст, вале аз намаи дуюми часади ў (гов) 55 хел дон, 12 хел сабзавот, говмеш, барзагов ва 272 ҳайвоноти фоиданок ба вучуд омадааст, аз қисми одамаш чинси зану мард ва маъдан пайдо шудааст. Аз ин тасвир дида мешавад, ки Говмард асоси инсонҳо, ҳайвонот, наботот ва маъдан, яъне ҳаёти модди тасаввур шудааст. Образи Говмардро дар авалҳо ҳамчун қувваи илоҳии умумичаҳонии кулл тасаввур мекарданд,– навиштааст Холиқ Мирзозода.

Абўрайҳони Беруни дар асари худ “Осор-ул-боқия” нақлҳои гуногунро оид ба Каюмарс чамъовари кардааст, ки ҳикояти аз чониби Аҳриман кушта шудани ин говмард ва чакидани нутфаи Каюмарс ба замину аз хок рўидани ду ревочи нару модаи Меши ва Мешона ва аз онҳо зодани инсонҳои нахустин мебошад. Абўрайҳон Беруни таърихи давлатдориро бо номи Каюмарс шурўъ мекунад ва дар чадвали давлатдори ҳукмронии Каюмарс си сол аст, ҳукмронии Меши ва Мошона чил сол, сипас ҳукмронии Пешдодиён оғоз меёбад. Аз рўи ин солшумори, ки чи касе чанд сол подшоҳи кард, навбати подшоҳии Афросиёб соли 2579 то милод вокеъ гардидааст. Албатта, дар бобати тадқиқи илмии масъала Абўрайҳони Беруни донишманди бемонанд будани худро нишон додааст.

Бармегардем ба бозёфтҳои археологии Тали Барзу, ки бояд дар таърихи тамаддуни мардуми мо ҳамчун маводи мадании решаги пурбаҳотарин арзёби гардидани он аз рўи инсоф ва мантиқ мебуд. Аммо оиди он ба мо танҳо як мақола дар китоби “Корҳои шўъбаи таърихи фарҳанг ва ҳунари Шарк” (чилди II, нашри Эрмитажи давлати, Ленинград, соли 1940) маълум аст, ки ба қалами донишманди таърих К. Тревер тааллуқ дорад. Ў ин мақоларо “Гавподшоҳ-шоҳчўпон” унвон кардааст. К. Тревер навиштааст, ки ин бозёфт ё ба қабати мадании замони хаҳоманишиҳо ё ба пеш аз он тааллуқ дорад. К. Тревер дар ин мақола кўшиш кардааст, ки мақому маънои “гов”-ро дар ибораи авестоии “Суғдем гавашайанем” муайян кунад. Аз мақолаи мазкур маълум мешавад, ки дар кашфи маъноҳои калимаи “гав”-ро номи дуввуми Суғд гуфта ва тахмин кардааст, ки номи пойтахти кишвари Суғд низ Гава будааст. В. Гейгер “Гава”-ро як вилояти Суғд ҳисоб кардааст. Дар натичаи таҳлил ў ба чунин натича мерасад, ки Суғд вилояти Самарқанду Бухорост ва Гава яке аз ноҳияҳои он. Ба фикри донишманди дигар Хертсфилд Гава дили Суғд аст, чои аз ҳама серродам ва ободи он. Томашек ном олим “Гава”-ро “подаи чорвои шохдор ва мавзее, ки чарогоҳу чорвои зиёд дорад” маънидод кардааст. Ҳанўз соли 1877 Томашек чои “Гава”-ро пойтахти кушониён дар чои ҳозира Каттақўрқон нишон додааст. Маркварт низ Кушонияро чои аз ҳама сарсабзи Суғд меҳисобад ва дили шаҳрҳои Суғд. Дар асари ба забони паҳлави навишта шудаи “Менуи Хирад” Суғдро дар Эронвич, кишвари Хванирас нишон додаанд. Аммо ин адабиёт аст, на таърих. Матни дигар ўро дар Эронвич назди рўди Даития тасвир мекунад. Ба ақидаи К. Тревер, Даития ҳамон дарёи имрўзаи Зарафшон аст. Эронвич ё худ Айрана-вайча кишвари асотири мифологияи эронист. Дар Бундахишн сабт шудааст, ки Агрерат писари Пашангро дар кишвари Суғдистон Гавподшоҳ мехонанд. Агрерат бошад, тибқи Авесто, бародари Афросиёб аст. Муҳақиқон тахмин кардаанд, ки баъзе ҳокимони вилоятҳои Суғд унвони гавподшоҳро доштаанд. К. Тревер баъди овардани мисолҳои зиёде аз тадқиқотҳои олимони намоён (аз чумла, аз китоби Кристенсен, ки барои тафсири як калимаи “говмард” китобе навиштааст) ба чунин хулоса мерасад, ки:
1. Гава номи қадимтарини Суғд аст.
2. Эронвич номи сиррии Гава аст.
3. Қадимтарин матнҳои Авесто дар Эрон не, балки дар Суғд ба вучуд омадаанд. Гав ё гов ба забони форсии точики номи ҳайвони маълуми хонагист. Аммо дар замонҳои бостон дар Суғд ва умуман дар фарҳанги кишварҳои оини зардушти дар худ унсури қуддусии илоҳиро тачассум мекардааст. Ҳатто ин маънои мусбату волои он дар ашъори шоироне, ки аз матнҳои оини зардушти хабар доштаанд, хусусан Дақиқи ва Фирдавси дучор мешавад. “Шоҳнома”-и Дақиқи пеш аз “Шоҳнома”-и Фирдавси навишта шудааст ва дар он асосан мубориза барои густариши оини зардушти инъикос ёфтааст. Масалан, дар боби “Бахшоиш ёфтани туркон аз Исфандиёр” чунин байтҳо ҳастанд:

Ҳама саркашон худ пиёда шуданд,
Ба пеши гав Исфандиёр омаданд.
* * *
Бад-он лашкари фаррух овоз дод,
Гави пилтан шоҳи Хусравнажод.

Ин чо мо ба маънои мусбат истифода шудани калимаи “гав”-ро мушоҳида мекунем.

Пажўҳандаи номаи бостон,
Ки аз паҳлавонон занад достон.
Чунин гуфт к-”Оини тахту кулоҳ
Каюмарс оварду ў буд шоҳ.
Каюмарс шуд бар чаҳон кадхудой,
Нахустин ба кўҳ андарун сохт чой”.

Абўрайҳон Беруни дар “Осор-ул-боқия” навиштааст, ки Каюмарсро лақаб Кўҳшоҳ буд. Ба суғди Гаршоҳ хоҳад шуд. Ҳоло байни донишмандоне, ки аз вайронаҳои шаҳри тоисломии Самарқанд (теппаҳои Афросиёб, яъне фарози рўди Сиёб) пайдо нашудани нишонаҳои шаҳри қадимтарин мушавваш кардааст, ақидаест, ки шаҳри пешдодии Самарқандро дар доманакўҳҳо бояд чуст, ки мисолаш шаҳраки 5500-солаи Саразми назди Панчакент аст. Дар “Форснома”-и Ибн-ал-Балхи сабт аст: Баъд аз сари Кайқубод набераи ў Кайковус “подшоҳи бигирифт ва мақом ба Балх кард аз баҳри рафъи турк”. Аз ин чумла маълум мешавад, ки ҳучумҳои пайдарпайи кадом як қавми турк аз саҳро мачбур кардааст, ки.пойтахтро аз Самарқанд ба Балх кўчонанд. Аз рўи яке аз чадвалҳои таърихи салтанати каёни, ки Беруни тартиб додааст, ин ҳодиса баъди 2446 сол пойтахт будани Суғд рўй додааст, зеро дар ин сол ҳукмронии Кайқубод ба охир расида, подшоҳии Кайковус сар шудааст. Ин санаҳо ривоятианд, зеро муддати салтанати Кайқубодро 124 сол, муддати ҳукмронии Кайковусро 150 сол нишон додаанд, ё ки зери як ном фарзандони як подшоҳ ҳукмрони кардаанд. Беруни аз рўи чадвали дигар муддати салтанати Кайқубодро сад сол ҳисобида навиштааст, ки Кайковус соли 2884 соҳиби тахт гардид. Дар чадвале, ки Беруни бо такя ба Авесто тартиб додааст, солҳои ҳукмронии Афросиёб 2346-2358 аст. Тадқиқи санаи бунёди қадимтарин пойдевори вайронаҳои шаҳри куҳани Самарқанд (Афросиёб) дар лабораторияи радиологии назди Париж (Фаронса) синни шаҳри Самарқандро 2750 сол нишон додааст, ки ба замони ҳукмронии Афросиёб наздик аст. Ва мо ин рақамро бо рақами овардаи Беруни оид ба санаи ҳукмронии Афросиёб чамъ кунем, тахминан панч ҳазору сад солро ҳосил мекунем. Шаҳраки Саразми назди Панчакент низ дар тадқиқи лабораторияи радиологии Фаронса 5500-сол аст. Яъне, ин ноҳияи дерини Суғд, метавонад ҳамон шаҳрак-пойтахти қадимаи Суғд бошад, ки то ҳанўз чустучў мекунанду намеёбанд. Аз донишмандони археологи Самарқанд Хуршед Муҳиддинзода бар ин ақида аст, ки вайронаҳои шаҳрак ё куҳандизи 5500-солаи Суғд дар зери ягон теппаи доманакўҳест. Агар дар марзи ҳозираи атрофи Самарқанд чунин шаҳраки қадимаро аз зери хок пайдо карда натавонанд, мачбур мешаванд, эътироф кунанд, ки пойтахти аз ҳама дерин Саразми 5500-сола аст. Рақамҳо оиди ҳукмронии Афросиёб гуногунанд, масалан Ибн-ал-Балхи дар “Форснома” навиштааст, ки таърихи ҳукмронии Пешдодиён бо Афросиёбе, ки аз Тўрон бархоста буд, ду ҳазору панчсаду шасту ҳашт сол аст. Он вақт дар вақти чамъ 5320 сол ҳосил мекунем, ки қариб бо синни Саразм баробар аст. Ин аст синни таърихи давлатдории Суғд ва пойтахти он!

Беруни навиштааст, ки бо салтанати Кайхусрав дар Хоразм таърих гузоштанд (яъне солшумори оғоз гардид), ки навваду ду сол пас аз сохтани Хоразм аст. Яъне ба Хоразм кўчидани пойтахт солҳои 2884-2944 рў додааст. Ва фарзандони Кайхусравро Хоразмшоҳ гуфтаанд.

Азбаски забони суғди ба гурўҳи забонҳои эрони тааллуқ дорад, (ба мисли забони хоразми) барои баъзе ашхос чунин менамояд, ки маданияти Суғд бо маданияти тоисломии кишваре, ки Форс ном дошт, як аст. Бешак, монандиҳои зиёде ҳаст, ба мисли он ки ҳайкалҳои говмардони точдору болдорро дар қасри Хаҳоманишиҳо дар Истахри Эрон мебинем, аммо дар сурати говмарди Тали Барзуи Суғд точ нест ва азбаски пораи зарфи шикаста аст, маълум нест, ки бол дорад ё не. Ҳанўз Беруни дар “Осор-ул-боқия” таъкид намуда буд: ”Аҳли Хоразм бо аҳли Суғд дар оғози солу моҳ ҳамроҳанд ва бо эрониён мухолифанд. Ва иллати ин мухолифат ҳамон аст, ки дар бораи аҳли Суғд гуфтем. Ва русуми хоразмиён дар ин идҳо монанди расмҳои суғдиён аст”. Сипас, Беруни идҳои зиёди хоразмиёнро зикр мекунад, ки дар Эрон нест. Беруни дар фасли “Дар идҳои моҳҳои суғдиён” овардааст: ”Аҳли Суғдро дар моҳҳои худ идҳои бисёре дар рўзҳои маълум ва рўзҳои гарон миқдоре аст, ки монанди идҳо ва айёми форсиён аст...

Навсард – Рўзи аввали он Наврўзи суғён аст, ки Наврўзи бузург бошад. Ва рўзи бисту ҳаштуми он зардуштиёни Бухороро идест, ки “Ромиши оғом” меноманд... Ва дар ҳар деҳе, ки бошад, назди раиси худ барои хўрдану ошомидан чамъ мешаванд”. Сипас, Беруни Чарчинамо, Найсанч, Басоканч, Мохирчаи дуюм, Амсихораро номбар мекунаду мегўяд, ки дар иди Амсихора аз он чи дар оташ пухта мешавад, парҳез мекардаанд. Дар иди Ашнохандо танҳо шароби холису ноб менўшидаанд. Баъд Мажихандо номбар мешавад, ки рўзи саввуми иди Кашмин гуфтааст. Эҳтимол, иди бозаргони аст, зеро бо оғози он ҳафт рўз дар Тавовиси Бухоро бозор баргузор мешудааст.

Фуғкон – иди миёнаи сол аст. Дар ин ид ҳар чизе ки бо орди арзан дар равғану шакар пухтаанд, дар оташкадаҳо чамъ шуда мехўрдаанд. Сипас Беруни Обонч ва Фуғ ном идҳоро ном бурда оиди чи хел будани онҳо чизе намегўяд ва оиди иди Масофуғ гуфтааст, ки даҳ рўз давом мекунад. Сипас, Жимжанч ном ид танҳо номбар мешавад ва Беруни оид ба Хишави мегўяд, ки дар охири ин моҳ аҳли Суғд бар мурдагони пешини худ гиря мекунанду бар онҳо навҳа мекашанд ва рўйҳои худро мехарошанду барои мурдагон таому шароб мебаранд. Чунонки эрониҳо дар фарвардагон ба ҳамин тариқ рафтор менамоянд. Ва аҳли Суғдро дар деҳкадаҳо дар айёме, ки номҳои он дар ҳар моҳ якест, бозорҳоест, ки дар деҳкадаҳои Бухоро ва Суғд барпо мегардад. Аз ин навиштаҳои Беруни чунин хулоса мешавад, ки аҳли Суғдро бо аҳли Бухоро дар ягон ид чудои нест, яъне як қавманд ва бухороиён низ суғдиёнанд. Чизи дигаре, ки чолиб аст, низоми бозорҳост. Бозор на танҳо чои хариду фурўш, балки чои ид, яъне идгоҳ аст. Чунин тасаввуроте пайдо мешавад, ки аҳли Суғдро ҳар моҳе ид будааст, ки баъзе идҳо то даҳ рўз давом мекардааст.

Ҳамин тавр, чи қадар зиёдтар паҳлуҳои гуногуни маданияти Суғд тадқиқ шаванд, он бо фарҳанги бостонии хоси худ дар назари оламиён намоёнтар хоҳад гардид. Аммо дар бораи сивилизатсияи Суғд баровардани хулосаи илмиро ба донишмандони таърих ҳавола мекунам. Ин навиштаҳо қайдҳову тахминҳои як рўзноманигори оддианд.

Аз китоби «Армуғон», «Ворис - нашриёт» ш.Тошканд, соли 2007

Умари Хайём дар Самарқанд

Чанд сол пеш аз навиштани ин мақола дар Самарқанд овозае паҳн шуд, ки дар майдони Регистон америкоиён оид ба Хайём филми бадеи ба сурат мегиранд. Вақте ки ба Регистон расидам, дидам, ки паёмнигори тошкандии “Би-Би-Си” низ ин хабарро шунавида расида омадааст. Эчодгарони филм оиди рўзгори самарқандии Хайём дақиқан чизе нагуфтанд ва фақат ҳаминро фаҳмидам, ки аз рўи як романе, ки оиди рўзгори Хайём аст, филм мегиранд ва он роман ба қалами адиби араб Амин Маълуф тааллуқ дошта дар ғарб пурхонандатарин (бестселлер) будааст. Аҳд кардам, ки рўзе аз рўи китобҳои дастрас ба рўзгори самарқандии Хайём назаре андозам. Инак, як чашмандоз оиди ин мавзўъ.

Аз Умари Хайёми Нишопури, ки имрўз мо ҳамчун муаллифи рубоиҳои дар тамоми чаҳон машҳур мешиносем, понздаҳ рисолаи илми то ба замони мо расидааст. Ин рисолаҳо доир ба илмҳои риёзиёт (математика), геометрия, мусиқи, физика, фалсафа, география, астрономияанд. Абулҳасан Байҳақи, ки аз муосирони Умари Хайём будааст, таъкид мекунад, ки Хайём ба ғайри илмҳои табии донишманди забон, фиқх (ҳуқуқшиносии дини) ва таърих буд. Фаъолияти Умари Хайём ба замони ҳукмронии султони салчуқи Алп Арслон ва писари ў Чалолиддин Маликшоҳ рост омадааст, ки давраи вазирии Низомулмулк (1017-1092) аст. Дар ин давра Низомулмулк аз як чониб ба алломаи ислом имом Ғаззоли ғамхори кунад, аз чониби дагар Умари Хайёмро зери ҳимояи худ гирифта роҳ надодааст, ки таассуби дини монеи афкори хирадварзи ва хирадгарои (ақлчиги)-и Хайём шавад. Замони ноороме будааст ва Низомулмулк аҳли сунна вал-чамоаро аз ҳучумҳо ҳимоя мекардааст. Ин замонаи хунине буд, ки гурўҳҳои террории Ҳасани Саббоҳ дар кўҳҳо фаъолият доштанд. Талош барои ҳокимият, дурўяги (солуси) барин хислатҳои зоҳидон воқеияти рўз буд ва метавон гуфт, ки рубоии зерин зодаи чунин давр аст:

Як чуръаи май зи мулки Ковус беҳ аст,
В-аз тахти Қубоду маснади Тўс беҳ аст.
Ҳар нола, ки ринде ба саҳаргоҳ занад,
Аз тоати зоҳидони солус беҳ аст.

Дар вақте ки мансабталошон барои тахту точ аз рехтани хуни ноҳақ намеҳаросиданд, касе онҳоро масхаракунон мегўяд, ки “як чуръаи май зи мулки Ковус беҳ аст”. Ба монанди он ки Ҳофизи Шерози дертар Самарқанду Бухороро ба холи ҳиндуе бахшид. Сипас оиди дурўягиву риёкории диндорони мутаассиб ҳарф мезанад. Аз ёд набарем, ки ў бо машҳуртарин уламои исломи он замон Имом Ғаззоли низ баҳсе доштааст. Албатта, чунин донишманде, ки дар ҳама кор ҳақиқатро пеш мегузошт, ба террорчиёни Ҳасани Саббоҳ низ душман ҳисоб меёфт. Сипас Хайём мегўяд:

Чун чарх ба коми як хирадманд нагашт,
Ту хоҳ фалак ҳафт шумар, хоҳи ҳашт.
Чун бояд мурду орзуҳо ҳама ҳишт,
Чи мўр хўрад ба гўру чи гург ба дашт.

“Гург ба дашт”, яъне мусофири роҳи шаҳрҳои дурро пеш гирифта дар назар аст. Самарқанд дар он замон яке аз марказҳои илмиву адабиву тичоратии Варорўд (Мовароуннаҳр) буд ва эҳтимоли қави меравад, ки ба Самарқанду Бухоро омадани Хайём сабабҳои илмомўзи низ дошт. Дар боби истиқомати Хайём дар шаҳри Бухоро далелҳо дар ягон манбаъ будагист, аммо он чиз барои муаррихони муҳаққиқи тарчумаи ҳоли Хайём рўшан аст, ки он замон Самарқанд пойтахти сулолаи қарохониҳо будааст ва шоҳи қарохони Шамсулмулк Умари Хайёмро хуш пазируфта барои ў шароити хубе муҳайё мекунад. Соли 1072-и мелоди дар чанги байни қарохониён ва салчуқиён подшоҳи салчуқи Алп-Арслон кушта шуд. Ба чои ў чиянаш Маликшоҳ ба тахт нишаст ва Шамсулмулкро тобеи худ кард. Маликшоҳ талаб мекунад, ки Умари Хайём, Абулмузаффар Исфизори, Начиб ал-Восити ва дигар донишмандон дар Исфаҳон расадхона бисозанд. Баъзе муаллифон таъкид кардаанд, ки баъди вафоти Шамсулмулк дар Бухоро соли 1074 султони салчуқи Маликшоҳ Хайёмро зери ҳимояти худ гирифт. Худи Умари Хайём дар рисолаи оид ба алгебра навистааш таъкид мекунад, ки қозикалони Самарқанд Абўтоҳир Абдураҳмон ибн Алак кўмаки модди ва маънавии худро аз ў дареғ намедошт. Агар ба назар гирем, ки соли таваллуди Хайём соли 1040 аст, пас ў дар Самаріанд дар 20-34-солаги зиндаги ва эчод кардааст. Ин синни толибилми аст ва синнест, ки чун Хайём мутафаккирон мударрис буданд. Аммо аз он мадрасаҳои якқабатаи хиштихомии замони Хайёми Самарқанд чизе боқи намондааст. Чизе ки боқи мондааст, кашфиётҳои илмиест, ки ба Хайём дар Самарқанд даст додааст. Ба фикри донишмандони риёзидон, Хайём бисёр муодилаҳоро пеш аз олимони аврупои кашф кардааст, аммо олимони Аврупо бехабар аз осори ў кашфиёти ўро такроран кашф кардаанд. Вақте ки сабабҳои ба Бухоро ва Самарқанд омадани Хайёмро барраси мекунем, набояд факти пайрави Ибни Сино будани ўро канор гузошт. На танҳо дар эчоди рубоиҳо, балки дар тариқи хирадварзи.

Чои шакке нест, ки имкониятҳои зиёди жанри рубоиро бори аввал Рўдакии Самарқанди кушода дод ва ин байти Одамушшуароро бо рубоиҳои Хайём муқоиса кунед:

Бо дода қаноат куну бо дод бизи,
Дар банди такаллуф машав, озод бизи!
Дар беҳ зи худе назар макун, ғусса махўр,
Дар кам зи худе назар куну шод бизи!

Ҳар як эчодкор сабаби ба Самарқанд омадани Хайёмро ба тариқи хос тасаввур мекунад. Шоира Парисо мегўяд, ки номи деҳаи ў Хаймар аз “Хаймаи Умари Хайём” ихтисоран ба вучуд омадааст ва шеъри “Хаймаи Умар”-и ў чунин оғоз ёфтааст:

Ровие мегуфт: Хайём
Аз Бухорои Шариф омад ба деҳоти Самарқанд,
Аз паи овозаи ангур бо номи биҳишти,
Тай намуда роҳ аз садҳо биёбоневу даште
Худ Самарқандро биҳиште ёфт,
Хуштарин майхонаву беҳин куниште ёфт...

Хирадгароии Хайём ва нооромиҳои даврро дар ин ду рубои метавон ҳис кард:

Таркиби пиёларо, ки дар май пайваст,
Бишкастани он раво намедорад маст.
Чандин сару пои нозанинони чаҳон,
Аз меҳри ки пайвасту ба кини ки шикаст?

Таркиби табоеъ чу ба коми ту дамест,
Рав, шод бизи, агарчи бар ту ситамест.
Бо аҳли хирад бош, ки асли тани ту,
Гардеву насимеву шарореву дамест.

Донишманди донишгоҳи Қазвин доктор Муҳаммад Ҳусайн Муҳаммади навиштааст: ”Тафаккури ашъарии Ғаззоли садди бузург дар баробари хирадгарои ва пешрафти улуми ақли ва истидлол (такя бар далелҳо кардан) эчод мекунад... асри Хайём, поёни асри заррини дониши исломи аст”. Яъне Хайём тавонистааст бо вучуди бузургиву таъсири муассири Ғаззоли ба табақаҳои ҳукмрону афкори чомеа чароғи хирадварзии Абўали ибни Синоро фурўзон нигоҳ дорад. Ба сабаби он ки айнан ба маънии рўякиаш, яъне зоҳири фаҳмидан ва талқин кардани шароб барин калимаҳои рубоиҳои Хайём ба идеологҳои аттеизми коммунисти хуш омада буд, таваччўҳ ба нашру тарғиби шеърҳои ў зиёд шуд. Дар Самарқанд ба девори корхонаи шароб (арақзавод) рубоиҳои Хайёмро ба забони ўзбеки ва оригинал бо тасвирҳои минётури насб карда буданд. Бархе ҳанўз ҳам чунин мешуморанд, ки чои пайкараи Хайём дар корхонаи шароб ё атрофи он аст. Эҳтимол ба ин хотир як пайкараи сангини ў, ки дар гулзори чойхонаи гузари Қўшҳавз меистод, ба ҳавлии корхонаи шароби “Зарафшон” интиқол дода шуд. Ин асари пайкаратарош Туркман Эсанов аст ва дар жанри “ҳайкалтарошии парк” эчод шуда, шаҳомату файласуфиву хирадварзию донишмандии Хайёмро пурра ифода накардааст. Баъди он ки кўчаи Регистон васеъ гардид, деворҳои корхонаи шароб якчоя бо он осори нотакрор шикаст ва имрўз аз он нишоне нест. Дар Самарқанд ба номи Хайём як кўчаро гузоштаанд, ки он рў ба рўи Регистон аст, дарозиаш қариб сад метр. Боиси ифтихори мардуми Самарқанду Бухорост, ки Умари Хайёми донишманд ва шоирро дар оғўши худ чой дода буд. Ба ҳамин сабаб, камина ҳам дар қасидаи “Самарқанду Бухоро” аз Умари Хайём ба ин тариқ ёд кардааст:

Ба каф чон нақши Хайём андар ин ду шаҳр мегардад,
Ва ин дуро зиёратгоҳи риндон метавон гуфтан.

Яъне, сурати Хайём чон рўи каф ниҳода дар ин ду шаҳр то ҳанўз мегардад. Ба қавли доктори илмҳои таърих М.Абрамов Хайём дар гузари Ғотифари Самарқанд зиндаги кардааст. Дар Самарқанд як ибораи хайёми – “дам ғанимат аст” машҳуртарин ибораи халқи гардидааст. Чунин ақидаҳои ўро дар байни халқ метавон дучор шуд. Дар Самарқанд хонае нест, ки дар он китоби рубоиҳои Хайём набошад. Чое, ки Хайём ҳаст, шеъри Хайём ҳаст, ба ақидаҳои экстремисти, таассуби дини чой нест. Мо бояд ба қадри ў бирасем, рубоиҳояшро дар ягон боғ ба санг ҳаккоки кунем, ки ҳеч ҳаводиси рўзгор онро нест карда натавонад. Хайём дар Самарқанд нисбат ба шаҳрҳои дигар зиндагии бароҳаттаре доштааст. Албатта, ин чо нисбат ба Эрон, ки зери тасарруфи ақидаҳои имом Ғаззоли қарор мегирифту поягузори терроризм Ҳасани Саббоҳ фаъолияташро густариш медод, чойи оромтаре бу. Ба мардуми Самарқанд фанатизми дини бегона буд, урфу одатҳои зардуштиро зинда нигоҳ медоштанд ва ба қавли Хайём “як даст ба мусҳафу як даст ба чом” буданд, дар ҳар ҳавли воиши ангурҳо буду ҳар тирамоҳ дегҳои мусалласпази мечўшид. Ҳамасри ў Манучеҳри гуфтааст:

Хуррам бувад ҳамеша бад-ин вақт одами,
Бо бонги зеру савти баму қиҳфи дарғами.

Шароби беҳтарин аз ангури соҳили рўди Дарғами Самарқанд буд. Чунин зиндагии озодона ба Хайём, ки кеши хирадварзии Абўали ибни Синоро довом медод, хеле писанд омада буд. Аммо Шамсулмулк баъди тобеи Маликшоҳ гардиданаш фармон мегирад, ки Хайёмро ба Исфаҳон фиристад. Хайём дар Исфаҳон расадхона месозад ва ба корҳои илмию тадқиқотии он роҳбари мекунад. Маҳсули ин амали ў тақвимест, ки то ба ҳол дар чаҳон аз дақиқтарин тақвимҳо ҳисоб мешавад. Хайём баъди панч соли кор дар расадхона соли 1079 тақвими нави худро эълон кардааст, ин тақвим аз тақвими ҳозираи григориани, ки тамоми дунё кор мебарад, саҳеҳтар ва аниқтар мебошад. Хайём дар охири умр ба Нишопур бармегардад ва соли 1123 дар зодгоҳи худ вафот мекунад. Шўҳрати чаҳонии Хайёмро ягон донишманд ва шоири дигари самарқанди надорад. Теъдоди китобу мақолаҳои дар бораи Хайём то соли 1965 дар дунё чопшуда аз 2000 зиёд аст. Танҳо то соли 1930 рубоиҳои Хайём ба забони англиси 16 бор, фаронсави 16 бор, ба урду 11 бор, ба олмони 12 боор, ба араби 8 бор, ба итолиёви 5 бор, ба турки 4 бор, ба руси 8 бор чоп шудааст. Тарчумаи ўзбекии рубоиҳои Хайём бо қалами Шоислом Шомуҳаммадов он қадар равон ва рехта баромадааст, ки ҳамчун нусхаи асл пазируфта мешавад.

Ифтихор дорам, ки чанд сол пеш ба зиёрати қабри Хайём мушарраф шудам. Мақбараи боҳашам ва зебои ў дар чорбоғи зебои Нишопур дар наздикии мақбараи Аттор аст. Он рўз дар назди қабри Хайём ба ғайри камина, шоир Зафари Сўфии Фарғониву аҳли байташ каси дигар набуд. Аммо панчоҳ қадам дуртар мақбараи кадом як имомзода хеле серодам буд. Арафаи Наврўз буд, сабзаҳо ҳатто аз байни сангфарши атрофи мақбара зада баромада буданд. Аз китоби рубоиёти Хайём фол кушодам ва ба ин рубои чашмам афтод:

Чун абр ба Наврўз рухи лола бишуст,
Бархезу ба чоми бода кун аҳд дуруст.
К-ин сабза, ки имрўз тамошогаҳи туст,
Фардо ҳама аз хоки ту бархоҳад руст.

Аз адибон ва олимони машҳури Самарқанд муаллифи асари дар тамоми чаҳони адаб машҳури “Чаҳор мақола” Низомии Арўзии Самарқанди худро шогирди Хайём шуморида дар бораи ў дар ин асараш ҳикояте овардааст. Яъне дар Бухоро ё Балху Нишопур не, маҳз дар Самарқанд шогирди содиқу вафодор доштани Хайём худ гувоҳи аз худ дар илму фарҳанги Самарқанд нақши бузурге гузоштани Умари Хайём аст.

Дар Самаріанди асри ёздах мақому мартабаи Хайём бисёр баланд буд, шоҳ дар мачлисҳои дарбори Умари Хайёмро дар паҳлґи худ сандалие баробари тахти худ гузошта ба он мешинондааст. Дар ин бора тазкиранависон бисёр навистаанд. Оё баъди қариб ҳазор сол дар асри бисту як Хайём дар Самарқанд чунин мартаба дорад? Бешак, дар байни мухлисони адабиёт дорад. Аммо бояд муваффақ бар он шуд, ки дар доираҳои ғайриадаби низ мақому манзалати волои ўро бифаҳманд. Ва ифтихор кунанд, ки “Хайём рисолаҳои илмии худро аввал дар Самарқанду Бухоро навиштааст. Самарқанду Бухоро ба ў шўҳрати олими дод, сипас ба Исфаҳон даъват шуд, ки расадхона бисозад ва тақвими аниқтарини чаҳонро тартиб диҳад. Мактаби илмии Самарқанду Бухоро барои кашфиёти илмии ояндаи ў таҳкурсии мустаҳкаме гардид”.