Малика Меҳрубонхонум ва мадрасаҳои зарринқабои ў

Дар Самарқанд вобаста ба таърихи ин ё он ёдгории меъмори бо номи занҳои машҳуре метавон дучор шуд, ки дар ҳаёти сиёси ва мадании замони худ мақоми баланде доштанд.

Оиди зани калонии Амир Темур Сарой Мулкхонум (Бибихонум), ки иморати мадрасаи Бибихонум бо ташаббуси ў қомат рост кардааст, қиссаҳои зиёде ҳастанд ва мардум ҳоло ўро ҳамчун зани соҳибқирон ва бинокор бештар мешиносанд.

Аз занҳои шоҳзодаҳои темури номи ҳамсари Султон Абўсаид (1451-1469) Ҳабиба-султон-бегим бо сохтмони ёдгории меъмории Ишратхона вобаста аст. Вақте ки духтари ў Хованд-султон-бегим вафот мекунаду дар Ишратхона ба хок супорида мешавад, Ҳабиба-султон-бегим барои Ишратхона вақфнома месозад. Ҳабиба-султон-бегим духтари амир Чалолиддин Сўҳроб будааст. Азбаски кўшки истироҳатии чорбоғҳои подшоҳиро "тарабхона" ва "ишратхона" мегуфтаанд, бинои кўҳнаи чои ёдгории меъмории Ишратхона иқоматгоҳи духтари ў дар чорбоғи Фирўза будааст, ба ин сабаб баъди гўронда шудани шоҳдухтар низ ин номро нигоҳ доштааст. Пеш аз он ки ба қиссаи Меҳрубонхонум бипардозем, назаре ба он масъала меафканем, ки дар дарбори шайбониён, ки ҳукуматро аз темуризодаҳо кашида гирифтанд, занҳо чи мақоме доштанд. Шайбониён тибқи одати қавми занро баробари шавҳар шоҳ меҳисобиданд. Мақоми аз ҳама баландро зани Муҳаммад Шайбонихон Муғул-хонум доштааст. Шайбонихон ду бор ба шоҳи Эрон Исмоили сафави, ки аз туркҳои чалоири буду лашкараш низ аз туркҳои қизилбош иборат буд, нома фиристода ба чанг даъват кардааст. Вақте ки Муҳаммад Шайбонихон дар наздикии Марв дар интизори лашкари шоҳ Исмоил истода буд, хабар мерасад, ки ў бо қўшуни зиёде омадааст. Сардорони қўшун ба Шайбонихон маслиҳат медиҳанд, ки чангро сар накарда расидани қувваҳои иловагиро аз Мовароуннаҳр интизор шавад. Аммо Муғул-хонум ба шавҳараш мегўяд, ки ду бор Исмоилро ба чанг даъват карди, акнун, ки омадааст, ба чанг набаромадан, беномуси аст. Қувваҳои шоҳ Исмоил, ки бисёр буд, Шайбонихон шикаст хўрд ва кушта шуд. Ин воқеа баёнгари равшани он аст, ки сухани зани шоҳ дар давлатдории шайбониён нақши ҳалкунанда доштааст.

Турбати Муҳаммад Шайбонихонро ба Самарқанд оварда дар саҳни мадрасаи Олияи Хонияи чаласохти ў – рў ба рўи Чорсу мегўронанд. Пеш аз ў бародари дар чанг кушташудаи ў ин чо гўронда шуда буд.

Шайбониён чангҳои худро дар кишварҳои ҳамсоя зери шиори муборизаи зидди мазҳаби шиа мебурданд, аммо ҳадафи асоси ғорати мардум буд. Ба шаҳодати шоирони дарбории Шайбонихон Муҳаммад Солеҳи ўзбак ва Камолиддин Биноии точик дар вақти истилою ғорати Ҳисори Шодмон, Хатлон, Бадахшон, Кундуз ва Бағлон шайбониён он қадар тиллову сангҳои қимматбаҳои аҳолиро тороч карданд, ки танҳо барои ба Самарқанд бор карда фиристодани корвонҳо ду моҳ ками кард. Ба ғайри ин аз ин маҳалҳо 10 ҳазор сар гўсфанд, 50 ҳазор сар асп, 50 ҳазор нафар асир, алмосу тиллою, лаълу атласи зиёде ғанимат гирифта ба Самарқанд фиристоданд.

Ҳарисию хасисии Шайбонихон ба чое расида буд, ки ба раисушуарои худ Камолиддин Бинои фармон додааст, и ҳатто аз шоирон бо пули тилло боч ситонида шавад. Яъне Муҳаммад Шайбонихон сохтмони мадрасаи Олияи Хонияро бо пули ҳамин мардум сар кардааст ва дар сохтмони Қўшмадраса асосан сарвати мардуми ғоратшуда истифода бурда шудааст.

Муҳаммад Темурсултон (писари Шайбонихон) дар бераҳми аз падари худ кам набуд. Агар Муҳаммад Шайбонихон танаи бинокорони сусткори мадрасаи Олияи Хонияро ба чои хишт ба зери девори мадрасаи чаласохти худ хобонда бошад, писари ў Темурсултон дар Бозори Аспи Бухоро аз каллаҳои мардуми шўришгари Қароқўл калламанора сохта буд.

Аз соли 1510 сар карда ҳокими асосии шайбониён Суюнч-хочахон мешавад ва Темурсултон барои чори кардани тартибу интизом дар Самарқанд баробари ҳоким вазифадор мегардад. Ба ў Шаҳрисабз, Насаф, Ғузор, Дарбанд ва заминҳои то соҳили Амударё низ дода мешаванд. Аммо Темурсултон умри дароз надидааст. Соли 1514 ҳангоми як юриш ба муқобили лашкари Бобур дар Ҳисор Темурсултон касал шуда мемурад. Мурдаи ўро ба Самарқанд меоранд. Зани ў Меҳрсултон-хонум баъди дар назди қабри Шайбонихон гўрондани шавҳараш Темурсултон риштаи корҳои давлатро ба дасти худ мегирад. Маълум, ки ба эҳтироми мардум сазовор шудааст, зеро дар байни халқ бо номи Меҳрубонхонум ва Маҳди Улё машҳур гардидааст. Лақаби Улёро ба модари шоҳ медоданд ва маънояш “гаҳвораи оли” аст. Бобур дар “Бобурнома” қайд мекунад, ки хонҳои ўзбак ба дарбори ў сафирони худро фиристода будаанд ва дар байни онҳо сафирони Меҳрубонхонум ва писари ў Пўлодсултон низ буданд.

Ин аз зиракии Меҳрубонхонум гувоҳи медиҳад. Зеро ў шунида буд, ки Бобур дар Ҳинд соҳиби давлати бузурге гардидааст ва метавонад тамоми Мовароуннаҳро тасарруф кунад. Аз чониби Бобур қабул кардани сафирони хонҳои ўзбак маънои сулҳро дошт. Бобур наметавонист сафирони фиристодаи Меҳрубонхонумро қабул накунад, зеро зан асту бо зан чанг кардан қадри мардро паст мекунад. Меҳрубонхонуми зирак ба сифати сафирҳо аз авлоди Хоча Аҳрор Хоча Калон ва Хоча Абдушаҳидро интихоб кардааст. Бобур Хоча Аҳрорро пири худ ҳисоб мекард ва наметавонист пешвоз нагирад.

Бобур ҳамаи сафиронро гарм пазируфта ба онҳо хилъатҳо фохира ва тўҳфаҳои гаронбаҳо ҳадя мекунад. Ба ғайри ин Бобур дар ёд дошт, ки падари Меҳрубонхонум ҳокими заминҳои Сирдарё амир Бурундуқ бо Шайбонихон мечангид. Шайбонихон роҳи ҳиларо пеш гирифт ва духтари ўро ба писари худ келин кард.

Аз он ки соли 1519 Бобур ба Самарқанд ба номи Пўлодсултон девони ғазалиёти худро тўҳфа фиристодааст, гувоҳи медаҳад, ки Бобур ба Пўлодсултон ва модари ў – Меҳрубонхонум муносибати самими доштааст. Яъне кина надоштааст.

Аз рўи “Вақфнома”-е, ки Меҳрубонхонум тартиб додааст, муҳаққиқон ба чунин хулоса омадаанд, ки ў дар рў ба рўи Чорсу, чои кинотеатри собиқи ба номи Навои иморатҳои зеринро сохтааст:

1. Як қисми сохтмонаш ба анчом нарасидаи Мадрасаи Олияи Хония. 2. Мадрасаи Шимолия. 3. Пештоқи равоқи дарвозае, ки Мадрасаи Олияро бо Мадрасаи Шимолия пайваст карда буд. 4. Суфа-мақбараи мармарии шайбониён ва айвони болои он. 5. Ҳаккокии катибаи сангҳои рўи қабрҳо.

Аз матни вақфнома маълум мегардад, ки Меҳрубонхонум дар ин мадрасаҳо кутубхона ва масчид низ созонда будааст. Зеро барои фаъолияти онҳо аз дўкону заминҳои вақф маблағи муайяне фармудааст.

Дар вақфномаҳои Хоча Аҳрори Вали ба ибораи “вақфи мадрасаи Мир Бурундук” дучор мешавем. Эҳтимол номи падари Меҳрубонхонум аст, агар ин тавр бошад, барои Меҳрубонхонум мадрасасози анъанаи оилавист.

Эҳтимол шахсоне пайдо шаванду бигўянд, ки “ҳамин ҳам гап шуд? Дар Самарқанд мадрасаву масчид сохтагиҳо магар кам буданд?”.

Ҳама гап дар сари он ки Қўшмадрасаи Меҳрубонхонум ба мисли мадрасаҳои Регистон ансамбл, яъне мачмўа буд. Меҳрубонхонум дар бомпўшии он тиллоро дареғ надошта буд. Кошинҳои девораш зарҳал доштанд ва дар нури офтоб чилояш чашми ҳар як бинандаро хира мекард.

Дар бораи тоқе (ровоқе), ки ҳар ду мадрасаро мепайвандад, дар “Вақфнома” навишта шудааст, ки “аз шаъшааи тилло ва лочуварди ў анвори беҳчатосор ба дару девори он буқъа тобад”. Яъне на танҳо дар ороиши гунбазҳо, манорҳои бурчи ва дару девори ҳар ду мадраса, балки дар ороиши тоқе, ки ҳар ду мадрасаро бо ҳам пайванд дода будааст, тиллоро ба кор бурдаанд. Аз ин иқтибосе, ки овардем, хонанда худ пай бурдагист, ки “Вақфнома”-и Меҳрубонхонум ба забони китобии точики ба услуби насри мусаччаъ навишта шудааст, ки аз шахси босаводи замони худ будани Меҳрубонхонум гувоҳи медиҳад. Ва мақоми баланди забони точики ҳамчун забони расмии ҳуччатнигори, яъне давлати. Агар Меҳрубонхонум танҳо забони точикии омиёнаи самарқандиёнро медонисту таҳсили мадрасаро намедид, забони ин вақфномаро, ки дар он сухан аз забони ў меравад, намефаҳмид. Нусхаи форсии ин вақфнома ва тарчумаи русии он дар рисолаи илмии Р. Мукминова “К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в” По материалам “Вакф-наме” (Тошканд, нашриёти “Фан”, 1966) оварда шудааст ва камина ин маълумот ва иқтибосро аз ин китоб гирифтам.

Ба қавли шоҳидони дигар низ акси нурҳои офтоб аз ин мадрасаҳо бархоста биноҳои атрофро нурафшон мекарданд. Маълум, ки ин иморатҳо аз биноҳои зеботарини таърихии Самарқанд будаанд. Илова бар ин бо фармоиши Меҳрубонхонум Мадрасаи Шимолия дар шакли аҳром (пирамидаҳои Миср) сохта шуда будааст, ки дар санъати меъмории Самарқанд навовари ҳисоб мешавад. Борои таъмиру тармими иморатҳо ин мадрасаҳо, таъмини маоши мударрисону мулобачаҳо Меҳрубонхонум он қадар замину дўкону чувозу ҳаммомҳоро ба вақф мубаддал кардааст, ки вақфномаи ў шакли як китоби колонро гирифтааст. Танҳо аз тумани Шавдор (ноҳияҳои ҳозираи Тайлоқ ва Ургут) 144 қитъа замини корами калон ба вақфи Қўшмадраса (Мадрасаи Олияи Хония ва Мадрасаи Шимолия) дода шудаанд. Аммо баъди вофоти Меҳрубонхонуми мутаваллиҳои беинсоф маблағҳои аз вақфҳо омадаро дуздида як дирам ҳам ба таъмири мадрасаҳо сарф накардаанд.

Суратҳои пештоқи яке аз мадрасаҳо ва нақшаи як мадрасаи Қўшмадраса–мадрасаи Олияи Хония аз чониби олимони рус соли 1871 кашида шудааст. Аммо дар аввали асри XX ин як мадраса ҳам аллакай вучуд надошт.

Дар асри XIX Суфа – мақбараи шайбониён (самарқандиён “Дахма” мегуфтанд) ба сабаби сохтмони роҳи нав ба чои дигар кўчонида мешавад, ки мўйсафедҳои Самарқанд дар хотир доранд – ба ҳавлии Хонаи Муаллимон (Дом учителей). Дертар аз он чо низ ба паҳлўи Мадрасаи Тиллокори кўчонадаанд. Гўри Шайбониён саргардон шудааст. Ҳоло номи бисёре аз ҳокимони шайбони дар ёди касе нест.

Аммо номи Меҳрубонхонумро ҳамчун ходими намоёни давлати, ки бо Бобур алоқаҳои дўстиву дипломати барқарор карду барои Самарқанд Қўшмадрасаи оличанобе сохт, дар таърих ба неки ёд хоҳанд кард.

Малика Меҳрубонхонум душманиро байни ҳукуматдорони шайбони ва хонаводаи хочаҳои аҳрори барҳам дод. Азбаски хочаҳои аҳрори пири муршиди шоҳзодаҳои темури буданд, ба таъқиби сахти шайбониҳо дучор шуда буданд. Муҳаммад Шайбонихон вориси Хоча Аҳрор сарвари хочаҳои аҳрори Хоча Муҳаммади Яҳёро бо фарзандонаш қатл карда худ умри дароз надид. Меҳрубонхонум хочаҳои аҳрориро боз ба корҳои давлати чалб карданаш аз он маълум аст, ки ду нафари ин хочаҳо ҳамчун намояндаи ҳукумати Самарқанд ба дарбори Бобур ба Ҳиндустон фиристода мешавад. Ба сабаби сиёсати сулҳчўёнаи Меҳрубонхонум Бобур ва фарзандони ў имкон пайдо карданд, ки барои таъмиру тармими ёдгориҳои меъмории темури маблағҳои калон чудо кунанд ва ба Самарқанд фиристанд.

Меҳрубонхонум васият карда будааст, ки ўро дар Даҳмаи Шайбониён (Суфаи маълуми мармари) дар поёни пои шавҳараш гўронанд. Аммо аз ин даҳма тахтасангеро, ки дар катибааш номи Меҳрубонхонум (Меҳр-Султон-хонум) бошад, пайдо накардаанд.

Охирин маълумот дар бораи Қўшмадраса дар китоби “Самария”-и Абўтоҳирхоча дучор мешавад. Ин асар солҳои 1835-48 навишта шудааст. Абўтоҳирхоча дар бораи танҳо як мадраса – Мадрасаи Олияи Хония сухан рондааст, яъне дар вақти навишта шудани “Самария” аз Мадрасаи Шимолияи Қўшмадраса нишоне намонда будааст. Абўтоҳирхоча навиштааст: ”Дар вақти харобии вилояти Самарқанд ин мадраса хароб ва абтар шуд”. Муаллиф аз чониби қазоқҳо солҳои 1722-30 тороч ва вайрон шудани Самарқандро дар назар дорад, ки на танҳо дар дохили шаҳр, балки дар деҳоти атрофи он ягон нафар одами зинда намонда буд. Сипас Абўтоҳирхоча хабар додааст, ки Амири Масъум (Амири Бухоро Шоҳмурод) ин мадрасаро таъмир ва вақфҳои онро чори кунонд, “Ҳоло маҳалли тадрис (дарс) ва чои истиқомати аҳли илм аст” – таъкид кардааст муаллифи “Самария”.

Дар охир чун ҳусни хотима аз шеърҳои зиёди точики, ки дар “Вақфнома”-и мазкур истифода шудаанд, чанд мисраъ иқтибос мекунам, то ки хонандагон аз завқи баланди шеърфаҳмию адабиётдўстии Меҳрубонхонум огоҳ бошанд, ки дар васфи ҳар ду мадраса аст.

Ду мавзеъ дилпазир чун орази дўст,
Ду мавзеъ аз хуши чун чеҳраи ёр.
Якеро саъд гардун карда маъмур,
Якеро бахти маймун буда меъмор.
* * *
Зи давлатҳо расад гўйи башорат,
Ки шоҳонро шавад майли иморат.
Имороте, ки дар офоқ бошад,
Чунон беҳ к-аз латофат тоқ бошад.
Чу анвори қамар аз рўшнои,
Чу айвони фалак дар дерпои.
Мураввеҳ буқъаҳо, фаррух биноҳо,
Ки гўяд ақли кул онро саноҳо.
Ки аз ҳар буқъаи фирдавсмонанд,
Фузун шуд равнақи мулки Самарқанд.

Ин чо буқъа ба маънои чой, маймун ба маънои табаррук, мураввеҳ ба маънои рўҳафзо омадааст.

Маймурғ низ пойтахти Суғд буд

Дар мақолаи “Чорбоғҳои Хоча Аҳрор дар ноҳияи Маймурғ” оиди ин ноҳияи қадимаи кишвари Суғд чанд сухане буд. Аммо маълумоти пурра набуд ва хонандагони ин мақола хоҳиш карданд, ки оиди ноҳияи Маймурғ мақолаи алоҳида нависам.

Минтақаи чуғрофии кишвари Суғд вобаста ба давру замон ва ҳукмронии шоҳон тағйир меёфт. Таърихшиносон ба кишвари Суғд Маймурғ, Бутамон (Панчакент), Иштихон, Кушония (Каттақўрғон), Бухоро, Кеш (Шаҳрисабз), Истаравшан (вилояти Ҳучанд), Фарғона, Тошканд ва Ҳафтрўдро дохил кардаанд. Чунон ки мебинем, ба ғайри Хоразму Сурхандарёе, ки Бохтар ном дошт, дигар ҳама марзи Ўзбекистон ва як қисми Точикистон Суғд ном доштааст ва аз пойтахти он Самарқанд идора мешудааст… Аммо дар бисёр маврид Суғд ба маънои танги он аз водии Зарафшон ва водии Қашқадарё иборат будааст. Яъне баъзан Фарғонаву Чоч (Тошканд) мустақил шудаанд. Суғд дар замонҳои қадим аз шаҳру ноҳияҳои гуногун иборат буд: Самарқанд, Маймурғ, Иштихон, Кабудон, Кушония, Бухоро, Кеш, Панч ва Бутамон (аз Панчакент то Яғноб). Шоҳи Суғд дар Самарқанд менишаст. Аммо ноҳияи Маймурғ дар чои ҳозираи ноҳияҳои Тайлоқ, Ургут ва Самарқанд воқеъ гардида буд. Самарқандиҳо ҳамин ки аз дарвозаи Форун (Деволи Кўндаланг) ва дарвозаи Ревдод (Оқмасчид) ба беруни шаҳри Самарқанд қадам ниҳанд, ба марзи Маймурғ дохил мешуданд. Маймурғ дар замони давлатдории Суғд ҳокими худро дошт. Ба ин ноҳия подшоҳи Суғд яке аз писарони худро ҳоким таъин мекард. Истилогароне, ки мехостанд пойтахти Суғд Самарқандро забт кунанд, пеш аз ҳама дар аксар маврид ба Маймурғ ҳучум мекарданд. Искандари Макдуни қишлоқҳои Маймурғро сўзонда вайрон карда буд, то ки муҳофизони Самарқанд бе ёрдамчии асосии худ монанд ва таслим шаванд. Дар замонҳои истилои арабҳо низ аввал ба Маймурғ ҳучумҳои сахт сурат гирифта буд. Қалъаи Тали Барзу ва калъаи Ревдод (Кофиркалъа) дар натичаи чунин ҳучумҳо ба хоктеппаҳо табдил ёфтааст. Ин қалъаҳо шаҳракҳои хурде буданд, ки дар роҳи душман чун сангари мустаҳкам меистоданд. Аз он сабаб, ки Ревдод минбаъд Кофирқалъа номида шудааст, метавон натича гирифт, ки баъди ба хилофати Араб ҳамроҳ кардани Суғд низ ин қалъа солҳои зиёде маркази шўришҳои зиддиараби қарор гирифтааст. Аз шаҳри Самарқанд то маркази Маймурғ – қалъаи Ревдод масофа ҳамаги як фарсах (6 километр) аст, навиштаанд таърихнигорон. Сайёҳони қадим навиштаанд, ки дар Кеш ва Маймурғ тилло бисёр аст. Дар Маймурғ аз филизот биринчи низ истеҳсол мекарданд, ки хўлаи мис ва руҳ аст. Шоҳони Суғд дар Маймурғ қасру калъабоғҳои худро доштаанд. Ин қалъабоғҳо на танҳо барои истироҳат, балки ҳамчун истеҳкоми мудофиа низ хизмат мекарданд. Солҳои зиёдест, ки дар вайронаҳои қалъаҳои Тали Барзу ва Ревдод археологҳо ковишҳои бостоншиноси мекунанд. Хусусан ашёҳои аз Тали Барзу пайдогардида ба панчунимҳазорсола будани синни шаҳри Самарқанд гувоҳи медиҳад. Дар Ревдод бошад, донишмандони Италия ҳамроҳи олимони Институти археологияи Ўзбекистон ковишҳои ҳафриёти гузаронида, аз он бисёр мўҳрҳои (гилмўҳраҳои)шоҳони қадими Суғдро пайдо карданд. Дар масофаи се фарсах (18 километр) аз шаҳри Самарқанд деҳае бо номи Моймарғ вучуд доштааст. Чунин тахмин низ ҳаст, ки номи ноҳияи Маймурғ аз ҳамин номи деҳаи Моймарғ пайдо шудагист. Аммо ҳоло ин деҳа дар кучо, ман намедонам. Оҳалик набудагист, зеро масофаи Оҳалик ва шаҳри Самарқанд ду фарсах аст. Дигар ин ки таърихшиноси машҳур В. Вяткин номи пешинаи Оҳаликро дар асоси вақфномаҳо Хоча Исфарак тахмин карда буд. Сафири шоҳи Испания Р.Клавихо дар сафарномааш навиштааст, ки герби шаҳри Самарқанд дар замони Темур шери дар фони офтоб тасвиршуда буд. Ин шерро дар пештоқи мадрасаи Шердори Хурди назди мақбараи Хоча Аҳрор низ метавон дид. Яъне дар ҳама давру замонҳо ноҳияи Маймурғ (Анҳор) ҳамчун қисми чудонопазири пойтахт шўҳрат доштааст. Шоҳро ба забони суғди ихшид мегуфтаанд. Таърихнавис Истахри навиштааст, ки шоҳони Суғд худро шоҳаншоҳ меномидаанд, яъне малик-ал-мулук. Ва чои исти онҳо деҳаи Ревдод буд. Дар ин деҳа қасрҳои шоҳони Суғдро сохта буданд, ки қусур-ал-ихшидия меномиданд. Истахри инро дар асри нўҳуми мелоди гуфтааст. Аммо чуғрофидон ва таърихнивиси дигари араб Самъони менависад, ки дар асрҳои даҳи мелоди Ревдод деҳаи асосии ноҳияи Маймурғ буд ва ин деҳа ҳамаги дар як фарсах дури аз шаҳри Самарқанд аст. Маълум мегардад, ки қасру кўшкҳои шоҳони Суғд дар Ревдод сохтаро дар асри даҳи мелоди дида будааст. Ва дар ҳақиқат масофа аз шаҳри Самарқанд то Ревдод як фарсах, яъне шаш километр аст. Дод ба забони точики адл аст, яъне Ревдод қароргоҳи адл ё қози будагист. Шоҳон адолатпаноҳ номида мешуданд ва вазифаи асосии шоҳ на танҳо ҳимояи мамлакат аз душман, балки устувор кардани адолат будааст.

Номҳои қадиимаи деҳаву қалъаҳои ноҳияи Маймурғ суғдианд. Он забони суғдие, ки имрўз дар Яғноб бо он гап мезананд, як шохаи забони суғдист, на он забонест, ки пеш аз ислом дар Самарқанд чори буд. Ба ҳамин сабаб, ҳатто барои донишмандони таърихи забон маънои бисёр номҳои маҳалҳо маълум нест. Аммо дар бораи номҳои дарвозаи Форун ва минтақаи Фарундиза метавон гуфт, ки аз калимаи “фарорун” пайдо шудааст, ки маънои нек, саъд ва хушбахтиро дорад. Яъне Фарундиза (Хоча Аҳрор, Хоча Кафшер ва деҳаҳои атрофи он – аз девори Кўндаланг то Дарғам) маънои қалъаи некиву саъд, хушбахтиро дорад. “Фарорун” ба ҳамин маъно дар шеъри Дақиқии Самарқанди дучор мешавад. Чўйи Маздоҳин (Мазоқин) номи худои неки Маздо (Аҳуромаздо)-ро ба худ гирифтанаш бесабаб нест.

Дар охир мехоҳам оиди як ғалати машҳур хонандагонро огоҳ кунам. Дар бисёр маврид кишвар ва давлати Суғдро ба тарзи вайрони аврупои “Суғдиёна” менависанд. Аммо дар ягон асари олимони таърихшинос чунин тарзи навишти кишвари Суғд дучор намешавад. Ҳатто дар матнҳои аз қалъаи Муғ пайдогардида Деваштич дар ҳама ҳуччатҳо худро “ихшиди Суғд ва афшини Самарқанд” номидааст. Агар мо аз маданияти баланди гузаштагони худ ифтихор кунем, агар эҳтироме ба таърихи давлатдории ачдоди худ – суғдиён дошта бошем, бояд талаб кунем, ки ақалан ба забонҳои маҳалли точикиву ўзбеки номи кишвари қадимии моро дар шакли дурусти он “Суғд” нависанд.

Қалъаву қасрҳои подшоҳони Суғд, ки дар ноҳияи деҳотии Самарқанд (Маймурғ) 2-3 ҳазор сол пеш ва аз он ҳам зиёдтар сохта шудаанд, лойинанд ва имрўз аз онҳо хоктеппаҳо боқи мондааст. Вале агар олими археолог ин хоктеппаҳоро кобад, бисёр нишонаҳои маданияти пешгузаштагони моро пайдо мекунад. Ба ҳамин сабаб ба теппаҳо бо эҳтиёт муносибат кардан лозим аст.

Яке аз боқимондаҳои қалъаи қадиме, ки дар назди кўпруки роҳи Оҳалики рўди Дарғам аст, ба забони мардуми ин чо Дарвозахона ном дорад. Ҳамин Дарвозахона эҳтимол ҳамон қалъаи қадимаи Фарундиза будагист. Дар ин бора сухани охиринро бояд донишмандони таърих бигўянд. Кашфи маънои номҳои деҳаҳои ноҳияи Маймурғ низ вазифаи донишмандони таърихи забон аст.

Заминҳои ноҳияи деҳотии Самарқанд дар зери худ асрори зиёди ниёгонро нуҳуфтаанд. Кашфи ин асрор ба ковишҳои донишмандони археолог вобаста мебошад. Яке аз ин сирри нокушода шаҳри панчунимҳазорсолаи Самарқанд мебошад, ки то ҳанўз ин шаҳр дар зери кадом теппа хобидааст, касе гуфта наметавонад. Афросиёбе, ки археологҳо аз зери он шаҳри тоисломии Самарқандро ёфтаанд, 2750-сола аст. Ки метавонад бигўяд, ки вайроонаҳои аз ҳама қадимтарини Самарқанд дар зери ягон хоктеппаи ноҳияи Маймурғ нест? Хулоса, мавчудияти Маймурғ ҳазорҳо сол ҳамчун қароргоҳи шоҳаншоҳони Суғд, пойтахти эълоннашуда душманонеро, ки мехостанд ин кишвари пурсарватро истило кунанд, гаранг карда буд. Бисёр вақт зарбаи асосии душманро Маймурғ медид ва чун сипар Самарқандро аз тамоман хароб шудан начот медод. Ба ҳамин сабаб Искандари Македони кўшиш кардааст, ки Маймурғ ва мардуми онро тамоман нест кунад. Вале Маймурғ ба мисли мурғи самандар (феникс, қақнус) аз зери хокистари оташи чангҳо доимо зинда мегардид, то ки боз ҳам асрҳои зиёд дугоник ва такягоҳи асосии пойтахти суғд – Самарқанд бошад.

ИЛОВА. Вақте ки мақолаи камина таҳти унвони “Маймурғ низ пойтахти Суғд буд” ба чоп тайёр шуд, донишманди забон, омўзгори Донишгоҳи давлатии Самарқанд Абдуваҳҳоб Воҳидов “Фарҳанги забони суғди”-и Бадруззамон Қарибро, ки дар Теҳрон соли 1995 чоп шудааст, ба ихтиёри ин банда гузошт, ки хеле миннатдор ҳастам. Ман аз ин китоби луғат маънои номҳоеро, ки дар ин мақола омадаанд, чустучў кардам. Якум, оиди маънои калимаи “маймурғ”. Ин ном дар ин “Фарҳанги забони суғди” нест. Азбаски мурғ ва марғ ба забони форси бо хатти араби як хел навишта мешавад, метавон тахмин кард, ки дар аввалҳо ин ном Маймурғ бояд бошад. Дар забони суғди низ “мурғ”-ро мурғ мефаҳмидаанд, яъне парранда. Аммо ҳам мурғу ҳам марғ маънои замини ҳамворро низ доштааст. Валек марғ ба маънои чаманзор, беша, марғзор низ омадааст. Агар ба ёд биёрем, ки дар замони аз чониби Искандари Македони истило шудани Суғд ин ноҳия бешазор ва боғот буд, ин маъно созгортар хоҳад шуд. Лек “май” ба суғди чи маъно дорад, ба ман маълум нест. Зеро дар забони суғди “май”, яъне шаробро “маду” мегуфтаанд. Яъне “май”-и дар аввали калимаи Маймурғ омада ба забони суғди шаробро ифода намекардааст. Калимаи “май” ё “мой” дар “Фарҳанги забони суғди” нест. Азбаски ин калимаи точики-форси аст, метавон тахмин кард, ки забони точики баробари забони суғди дар муомилот будааст. Маънои калимаи “Маймурғ”-ро ба ин асос “заминҳои ҳамвори ангурзор ё боғҳою ангурзорҳои манбаи шароб” тахмин кардан мумкин аст.

Масъалаи дигар маънои суғдии калимаи “Форун” ва “Фарундиза” буд. Ин калимаҳо низ дар “Фарҳанги забони суғди” нестанд. Аммо калимаи ба ин монанди “фарн” дучор мешавад, ки маънояш фар, шукўҳ, ҳучастаги аст. Яъне, аввал “фарндиза”, сипас “фарундиза” шудани номи минтақаи Хоча Аҳрор (аз Девори Кўндаланг то Дарғам) ҳодисаи оддии фонетикии забон аст. Чуноне ки мешоҳида мекунем, чи луғати суғди, чи луғати точики ҳам “маймурғ”, ҳам “фарундиза”-ро ба маъноҳои нек арзёби крдаанд. Аммо Ревдод метавонад, ки ихтисоршудаи “Равоти дод” бошад, яъне қалъаи адолат.

Мавзолей или кладбище?

На Востоке к кладбищам особое отношение. До принятия ислама в Самарканде, как и в других городах Согда, трупы покойников в специально отведенном месте отгороженных высокими стенами оставляли на съедение птицам.

После некоторого времени очищенные кости покойника собирали и хранили в глинянных костохранилищах-оссуариях. Эти костохранилища – оссуарии назывались остодонами. В музее истории и культуры Самарканда можно увидеть разных форм этих оссуариев, в художественное оформлении которых отразилась мировоззрение согдийцев – зароастрийцев. Эти хорошо оформленные остодоны говорят о почитании духа и памяти покойника, являются выражением высокой культуры региона.

С приходом ислама в Мовароуннахре стали хоронить людей в землю. Так, после 712 года в Самарканде начали появляться мусульманские кладбища.

Конечно первым знаменитым святим мазаром стал кладбище Шахи Зинда, после похороны тут двоюродного брата пророка Кусама ибн Аббаса убитого восставшими самаркандцами. К IX веку ислам становится господствующей в Центральной Азии, и с этого времени начинается его расцвет в регионе. Появляется плеяда талантливых исламских учёных творивших на арабском, персидском (таджикском), впоследствии и на тюркских языках. Ими написаны тысячи томов бесценных рукописей, которые распространялись во всем мусульманском мире. В Центральной Азии его древние города Самарканд и Бухара стали важнейшими центрами мусульманской культуры и дали миру выдающих учёных в различных областях и в первую очередь религиозных. Над могилой знаменитых учёных – богословов сначала ставили надгробные камни а иногда строили мавзолей. Таким мавзолеем является мавзолей имама Абу Абдуллаха Мухаммада ибн Исмаил ал – Бухари в селении Хартанг Самаркандской области.

Имам Бухари был великим учёным в области хадисов. Хадисы – объяснения пророка по различным вопросам возникающим в жизни, на которые нет ответов в Коране. Поэтому в мусульманском мире хадисы после Корана имеют огромное значение. Но в IX-том веке когда родился и жил Имам Бухари разные лица от имени пророка рассказывали более 600 тысяч хадисов в достоверности которых многие не без основания сомневались. Великая заслуга Имама Бухари заключается в том, что он из этого огромного количества хадисов после многолетних проверок отобрал около 7 тысяч достоверных.

Пророк Мухаммад осуждал возведение мавзолеев и вообще любых надмогильных памятников, противопоставляя тем самым простоту мусульманского захоронения обычаям язычества и христианства; пишет в своей книге «Религиозные и духовные памятники Центральной Азии» Самаркандский исследователь Мурадхан Хашимов. Но мавзолей пророка в городе Медине не стал исключением. В 862 году умер Халиф Мунтасир и его мать соорудила над его могилой мавзолей. Это стало толчком к строительству усыпальниц и в других регионах мусульманского мира.

На Востоке по санитарным правилам для кладбищ, отводили землю за стеной города (шахристана).

Но как исключение из правил знаменитого Имама Мотуруди похоронили внутри города, поближе к городской стене и ворот Фирузы. А другие великие шейхи, сейиди (потомки пророка), учёные, поэты по их желанию стали, хоронит рядом с могилой великого имама Мотуруди. Так появились на территории города мусульманские кладбища. С другой стороны территория города расширялась и все кладбища за стеной старого города оказались на территории шахристана.

Такие знаменитые мавзолеи как Ходжа Абду Дарун, Ишратхана и другие оказались внутри города. Автор «Самарии» - истории Самарканда Абу Тахирхаджа в 1834 году посчитал 39 таких знаменитых мавзолеев внутри города. Некоторые мавзолеи в которых похороненны украдкой привезенные издалека прах или кости пророков неописаны в исторических хрониках, поэтому о них судит трудно. То что Амир Тимур привёз прах пророка Даниила и соорудил мечеть и мавзолей у реки Сияб на окраине города говорит только народное предание. Автор «Самарии» пишет о мавзолее еще двух до исламских пророков один из которых под именем Георгиус (по мусульманскому - Джирджис) был похоронен на дворе мечети Ходжа Зудмурод. Ходжа Зудмуродом в народе называли этого пророка. Сейчас этот мавзолей отсутствует, так как комсомольцы в тридцатые годы за один ночь сравнили с землёй этот мавзолей.

Самарканд считают после Мекки и Медины вторым по величине мусульманским городом в котором похоронены много пророков, шейхов, сейидов, учёных – богословов и знаменитых людей исламского мира. По поручению президента Узбекистана мавзолеи Имама Мухаммад ибн Исмаила Бухари, Имама Мотуруди и Шахи Зинда реставрированы. Огромные средства истраченные на их благоустройства. Над могилой Имама Мотуруди в кладбище Чокардиза построили новый мавзолей с голубым куполом. Но не было учтено, что в Чокардизе находятся могила и других учёных как Имама Абулкасыма Хакима, Имама Маргинони и других знаменитостей. Например из поэтов – классиков тут похоронены Рашиди Самарканди, Сузани Самарканди и другие.

А мавзолей построили только над могилой Имама Мотуруди. Как быт с остальными?

И почему несмотря на неоднократный протест инспекции по охране и использованию памятников до сих пор вокруг памятников (например в кладбищах Шахи Зинда и Ходжа Абди Дарун) хоронят покойников?

Всё - таки возник необходимость с участием санитарных служб и учёных – медиков разрабатывать закон о кладбищах на территории республики.

Другой вопрос – наше отношение к мавзолеям суфизма.

Самарканд славился как центр суфийских орденов. Здесь имеются мавзолеи таких знаменитых шейхов как Хаджа Убайдулла Ахрара и Махдуми Агзама Дахбеди.

Недавно в №17 журнала «Сино» вышла статья доктора филологических наук Садри Саъдиева. Профессор Саъдиев в статье «Где Ходжа Абдулхаликом Гиждувани были получены образование тариката?» утверждает, что в Самаркандской академии суфизма у великого суфия Ходжа Абуюсуфа Хамадани учились Ходжа Абдулхалик Гиждувани, Ходжа Ахмад Яссави, Ходжа Хасан Андаки и Ходжа Абдулла Бараки. Эта Академия находилась в махалле Хушруд Самарканда. Тут эти ученики стали свидетелями кончины своего великого учителя – Абуюсуфа Хамадани. И по его предсмертной просьбе похоронили его в Самарканде. Поэтому через несколько веков позднее утверждение Абдуррахмана Джами о том что могила и мавзолей Абуюсуфа Хамадани находятся в Мерве (древний город Туркменистана) беспочвенны.

Мазар Ходжа Абуюсуфа Хамадани по утверждению автора «Самарии» и Мурадхана Хашимова расположено на северо – западе Самарканда в бывшем Багишамальском районе по улице Маргилан, 68. Местное население также считает это место местопребыванием этого святого.

Если эти факты подтвердятся, то можно ожидать, что число паломников и туристов из мусульманских стран в Самарканде умножатся в несколько раз.

Қиссаи “қаҳрамони ошиқ”-и Самарқанд

(1200-солагии шўриши Рофеъ ибни Лайс)

Рофеъ ибни Лайс яке аз қаҳрамонҳои номдори Самарқанд аст. Ў муборизаи Абў Муслимро барои истиқлол баъд аз шикасти шўришҳои пайравонаш Муқаннаъ ва Сумбоди Муғ давом додааст. Рофеъ ки буд?

Агар дар ёд дошта бошед, душмани асосии Абў Муслим ҳокими дастнишондаи халифа дар Хуросон Наср ибни Сайёр буд, ки бо ҳамин ном дар “Абўмуслимнома” низ ёд мешавад.

Наср ибни Сайёр барои мустаҳкам кардани мавқеи худ дар байни мансабдорони волемақом духтари Бухорхудот Туғшодаро ба зани гирифта буд. Аз ин занушўии арабу точик ду писар таваллуд шуда ба воя расиданд, ки яке аз онҳоро Рофеъ ибни Лайс меномиданд.

Рофеъ баъди он ки ба камол расид, ўро ба яке аз қисмҳои лашкар меҳтар таъин карданд. Сардор ё раисро он вақт меҳтар меномиданд.

Рофеъ аз он ки халифаҳо аз аҳолии Хуросону Мовароуннаҳр бочу хирочи бисёр мегирифтанд, норози буд.

То ба сари ҳокимият омадани халифа Ҳорун-ар-Рашид вазоратро дар хилофат Бармакиҳо, ки эронинажод буданд, идора мекарданд. Ғорун-ар-Рашид Бармакиҳоро кушт ва зулмро зиёд кард. Волиёни араб Мусайяб ва Ғитриф ба номи худ тангаҳои нав сикка заданд, ки танҳо аз шаш як ҳиссаи он нуқра дошт. Халқ ин фиребро пай бурда ба шаш тангаи ғитрифи ва мусайяби як дирҳами собиқаро медодаги шуд. Волиёни араб хирочи Бухороро шаш маротиба зиёд карданд. Заминдорон бошанд мачбур буданд, ки аз се як ҳиссаи ҳосилро ба давлат ба сифати андоз диҳанд.

Дар ҳамин вазъият халифа ба Хуросон волии навро таъин кард, ки Али ибни Исо ном дошт. Али ибни Исо ба ғорати рўирости сармоядорон сар кард. Ў як қисми молу мулк ва ғуломони ғораткардаашро ба сифати пешкаш ба халифа мефиристод ва халифа-пешвои ислом аз ин амали мусулмонкушии волии таъинкардааш мамнун буд.

Рофеъ ба сифати меҳтари лашкари ҳокими Хуросон баъд ҳамчун афсар ин ҳуқуқпоймолкуниро тарафдори карданаш лозим буд. Аз ин ҳолати ногувори худ азоби рўҳи мекашид. Ўро хешони точикаш таъна зада мегуфтанд: ¾ Мардуми мо ба он умед мусулмон шуд, ки дини Муҳаммади оини адлу инсоф аст. Вале аз рўзи мусулмон шуданаш ин мардум ҳатто як рўз ҳам адлу инсофро аз ҳокимони дастнишондаи халифаҳо надидааст. Босабру тоқат буд Рофеъ ва мегуфт: ¾ Зулм дар намепояд, зеро дар ҳадис ҳаст, ки паёмбар гуфтаанд: Ҳар подшоҳе, ки ба мардуми Самарқанд зулм мекунад, сарнагун ҳоҳад афтод.

Рофеъ медонист, ки бо лашкари бисёри мусаллаҳи ҳокимони араб мубориза кардани танҳо худаш бо ҳазор ё ду ҳазор тарафдораш натичае ҳосил намешавад. Вале воқеае рўй дод, ки косаи сабри ўро шикаст. Рофеъ дар байни ҳунармандон дўстони зиёде дошт. Боре дар дўкони заргар нишаста аз қаҳрамонии Абў Муслим ҳикоя гўш мекард, ки ба дўкон зани чавони хеши халифа Ашрас омад. Рофеъ бо дидани ин зан ошиқи беқарор шуд. Чавонзан низ ба ў ошиқ шуд ва мегуфт, ки ўро аз чанголи Ашрас халос кунад. Рофеъ талаб кард, ки Ашрас ин занро талоқ диҳад. Аммо Ашрас талоқ надод. Он гоҳ Рофеъ ба маъшуқааш маслиҳат дод, ки аз дини ислом берун шавад, то ки ў тавонад никоҳ кунад. Аз дин баргаштаро муртад мегўянд. Зан муртад шуд ва ўро Рофеъ ба никоҳи худ даровард. Ашрас ба халифа шикоятнома навист. Ҳорун-ар-Рашид аз ҳокими Самарқанд талаб кард, ки Рофеъро чазо диҳад. Ҳокими Самарқанд фармон дод, ки Рофеъро ба хар чаппа шинонанд, рўяшро сиёҳ кунанд ва дар кўчаҳои Самарқанд гардонда муноди нидо кунад: ¾ Чазои касе, ки хилофи шариат рафтор мекунад, ҳамин аст!

Ҳоким намедонист, ки дар Самарқанд ҳанўз чавонмардоне, ки дар рагҳояшон хунашон ба мисли хуни рагҳои Меҳтар Боди Ялдо мечўшад, зиёданд ва шабҳо дар меҳмонхонаҳо қиссахонҳо достони Абў Муслимро мегўянду лаънат ба халифаи араб мефиристанд.

Муноди вақте ки дуюм бор нидо дардод, аз кучое чўбе парида омада ба даҳонаш зад ва даҳонаш пури хун ва дандонҳояш шикастанд. Сипас чанд тан чавонмардон бо табарҳои худ ба сарбозони мусаллаҳе, ки Рофеъро чазо медоданд, ҳучум карда, онҳоро куштанд. Чавонмардон банди пойҳои Рофеъро, ки аз зери шиками хар бастаги буд, бо ханчар буриданд. Рофеъ онҳоро шинохт: Айёрони капанакпўше, ки яроқашон табар аст. Капанак нимтанаи намадии беостин буд, ки танҳо айёрон мепўшиданд. Яке аз онҳо гуфт: Рофеъ, акнун кучо мерави?

Рофеъ гуфт: ¾ Ман бо шумоям. Акнун мардумро мехезонем, то Бағдод меравем, ки сари халифаи золимро ба дор кунем!

Ҳамин тавр самарқандиён соли 806 шўриш карда ҳокими арабро гурезонданд ва ин шаҳри бостони, чун дар замони Абў Муслим боз маркази шўриши зидди хилофати араб гардид. Шўришро дар Бухоро бародари Рофеъ-Башир ибни Лайс сарвари кард. Бо даъвати самарқандиҳо мардумони Чоч (Тошканд), Фарғона, Хўчанд, Усрушана (Истравшан), Чағониён, Балх, Тохаристон ба по хестанд. Водии Зарафшону Қашқадарё, пеш аз ҳама ба шўриш ҳамроҳ шуд.

Анбас ибни Муҳочир ва Учайф ибни Анбас, ки бо дастаҳои ҳарбии худ дар Иштихон меистоданд, шўриши Рофеъро дастгири карданд.

Волии Хуросон барои пахш кардани шўриш ба Насаф (Қарши) лашкар фиристод. Насафиҳо аз Рофеъ ёрдами ҳарби пурсиданд. Рофеъ барои торумори лашкари волии Хуросон лашкари тошкандиҳоро бо сарварии ҳокими Чоч (Тошканд) мефиристад ва соли 807 лашкари душмани шўришчиён муҳосира ва торумор гардид. Соли 807 халифа гўё ба кўмаки Али ибни Исо лашкари сеҳазорнафариро бо сардори Ҳарсама ибни Айён равона кард. Ҳарсама ба Марв омада Али ибни Исоро асир гирифт ва молу мулкашро мусодира намуд. Ҳарсама аз Амударё гузашта бошад ҳам пеш рафта натавонист ва ба халифа нома навишт, ки шўриш тамоми шаҳру ноҳияҳои Мовароуннаҳрро фаро гирифтааст. Ҳатто эълони аз чониби халифа кам гардидани хироч дигар таъсире надорад.

Инро фаҳмида халифа бо лашкари азим то Тўс омад ва аз он чо истода ба чанги зидди шўриши Рофеъ ибни Лайс роҳбари кард. Бо чунин лашкари азим Ҳарсама аввал Марв, сипас Бухороро гирифт. Бародари Рофеъ Башир, ки дар муҳосира монда буд, асир афтод. Ҳарсама ўро ба Бағдод ба назди халифа Ҳорун-ар-Рашид фиристод. Ҳорун ўро ба тариқи ваҳшиёна ҳалок кард. Лашкаркашони араб Учайфа ибни Анбас ва Анбас ибни Муҳочир, ки тарафдори Рофеъ буданд, соли 808 хиёнат карда ба тарафи Ҳарсама гузаштанд.

Ҳамин тавр Ҳарсама ба Самарқанд омад ва онро муҳосира кард. Аз туркҳои бодиянишин қарлуқҳо ба арабҳо ҳучум карда вазъияти онҳоро танг карданд. Халифа писари худ Маъмунро волии Хуросон таъин карда буд. Маъмун лашкари Тоҳир ибни Ҳусейнро ба ёрдами Ҳарсама фиристод, ки вазъиятро ба фоидаи арабҳо тағйир дод.

Вазъияти шўришгарони дар ҳисори Самарқанд муҳосирашуда хеле бад буд. Фарзандони Асад ибни Сомон-худот, ки дар хизмати Тоҳир буданд, Рофеъро ба таслимшави бе хунрези рози кунонданд. Онҳо ўро бовар кунонданд, ки волии нав Маъмун ҳокими одил аст ва хирочро чоряк (25%) кам кардааст. Рофеъ зиёда муқовимат карданро хилофи ақл дониста силоҳ ба замин гузошт. Ўро асир гирифта бо ҳамроҳи дигар роҳбарони шўриш ба Бағдод фиристоданд. Халифа хилофи ваъдаи худ, ки таслимшудагонро намекушад, ҳамаи онҳоро кушт.

Халифа Маъмун лашкари Тоҳир ибни Ҳусейнро барои ба тахти хилофат соҳиб шудан истифода кард. Маъмун тарафдорони худро дар Эрон ва Мовароуннаҳр ҳокимони мустақил таъин кард. Ҳамин тавр давлатҳои аз бисёр чиҳат соҳибистиқлоли тоҳириён ва сомониён ба вучуд омаданд, ки ин истиқлол натичаи муборизаҳои Абў Муслим, Муқаннаъ, Роффеъ ибни Лайс буд.

Соли 817 Нўҳ ибни Асад ба Самарқанд, Аҳмад ибни Асад ба Фарғона, Яҳё ибни Асад ба Чоч (Тошканд), Илёс ибни Асад ба Ҳирот ҳоким таъин гардиданд. Танҳо Илёс ба Тоҳириҳо тобеъ буд, бародарони дигар тобеи ҳокими Самарқанд Нўҳ буданд. Баъд аз Маъмун ба сари ҳокимият Мўътасим меояд. Истиқлол ба халифа Мўътасим (833-844) маъқул набуд ва ў ба волии Хуросон Абдулло ибни Тоҳир (830-844) мактуби таҳдидомез навист. Абдулло ин мактубро ба ҳокими Самарқанд Нўҳ мефиристад. Нўҳ чавоб мегардонад: “Тарсидан лозим нест. Дар Мовароуннаҳр сесад ҳазор қария ҳаст. Агар ҳар қария камаш як сарбози пиёда ва ва як сарбози савора диҳад, 600-ҳазор нафара лашкар тайёр аст, ки муқобили душман бичангад”. Халифа фаҳмид, ки дигар Хуросону Мовароуннаҳрро тобеи худ гардонда наметавонад.

Вақте ки шўриши Абў Муслимро бо шўриши Рофеъ ибни Лайс муқоиса мекунед, мебинед, ки шахсияти Абў Муслим бузургтар аст:

1. Абў Муслим аз шўришчиён лашкари тавоно ва пуриқтидори мағлуб нопазир ба вучуд оварда тавонист ва маркази хилофатро гирифт.

2. Ў бо ҳамин лашкар императори Хитойро, ки бо лашкари зиёд ба Осиёи Маркази ҳучум кард, шикаст дод.

3. Абў Муслим тамоми ҳаракати чавонмардии Осиёи Марказиву Эронро тобеи разведкаи худ гардонда тавонист ва аз ҳар як ҳаракати ҳарбии душман зуд огоҳ мегардид.

4. Абў Муслим мардуми гуногунирқу гуногунмиллатро зидди душмани умуми муттаҳид карда тавонист. Аммо дар шўриши Рофеъ дар муҳосираи Самарқанд аз туркон танҳо қарлуқҳо ба тарафдории Рофеъ чангидаанд. Дигарон бетарафиро ихтиёр карда буданд.

5. Абў Муслим гарчи мисли Рофеъ подшоҳзода ва афсари ҳарби набуд, тактика ва стратегияро хуб медонист. Ба ҳар кор оқибаташро пухта фикр мекард. Ин аз тайёрии ў дар мустаҳкам кардани дарвозаю деворҳои шаҳри Самарқанд маълум гардид. Рофеъ бошад ҳамроҳи шўришчиён дар муҳосираи бисёрмоҳаи Самарқанд аз чониби лашкари араб бе хўроквори ва об (арабҳо ягона роҳи обро ба шаҳри куҳна бастанд) монда, ба ҳолати бад афтод.

6. Абў Муслим пеш аз муқобили халифа Марвон халқро хезондан, аввал ба Арабистон рафт, аз хонаводаи пайғамбар душманони Марвонро пайдо кард ва аз сарвари онон хати иршод (ичозати шаръи барои шўриш) гирифт. Яъне пеш аз ҳама ў сиёсатмадор ва дипломат буд.

Ягона камбуди Абў Муслим ин буд, ки фикр мекард: Ба чои Марвон каси дигар халифа шавад, зулм барҳам мехўрад. Ин хатои ўро сарбадорон, ки соли 1365 ба лашкари муғулии Илёс Хоча дар Самарқанд шикасти сутунмўҳраги доданд, ба инобат гирифта давлати барои ҳамон замон демократии роҳбарии коллективиро ташкил карданд. Гарчанде ин давлат бо роҳбарии Мавлонозода дар Самарқанд умри зиёд надид, вале дар Хуросон бо марказаш дар шаҳри Сабзавор аз соли 1337 то 1381 арзи вучуд кардааст. Агар шўришҳои Абў Муслиму Рофеъ намебуданд, ин пешрафти фикри дар паи ислоҳи сохти давлатдори рух намедод. Самарқандиҳо дар тўли асрҳои зиёд ҳодисаҳои таърихии фочиавии худро таҳлил карда натича мегирифтанд ва самти асосии мақсадҳои олиро барои чомеаи адолатпарвар муайян менамуданд.

Ҳар ки наомўхт аз гузашти рўзгор,
Ҳеч наомўзад зи ҳеч омўзгор.

гуфтааст Рўдаки.

Аз “гузашти рўзгор” илми таърих дар назар аст.

Қаҳрамонҳои самарқандии исёни Абў Муслим

Аз исёнҳои истиқлолхоҳи ва мубориза бар зидди зулму истибдоди хоричи танҳо исёни Абў Муслими Хуросони, ки дар он мардуми Осиёи Маркази чун бародарони баробар чабрдида иштирок кардаанд, асарҳои таърихиву достонҳои ривоятии халқиро ба вучуд овардааст. Ба ин сабаб ин асарҳои таърихиву ин ривоятҳоро (аз чумла “Абўмуслимнома”, “Замчинома”, “Тобутнома”-ро) халқҳои точику ўзбек баробар мероси шифоҳии худ меҳисобанд, зеро қаҳрамонҳо муштараканд. Адабиётшиноси шодравон Юсуф Салимов дар мақолаи худ “Робитаи адабиёти точику ўзбек дар қиссаҳои ривояти” навишта буд: “Осори насри ривояти дар роҳи равобити адабиёт ва наздик шудани забони ин ду халқ саҳми муайян гузошт. Насри ривоятии точику ўзбек таърихи қадима дошта, аз асрҳои ХII-ХIII огоз ёфтааст. Дар асрҳои XIV-XV романи ривоятии “Самаки айёр” ба забони точики тарчума шуд. Чолиби диққат аст, ки чилди панчуми романи мазкур нобуд шудааст, аммо тарчумаи туркии он то кунун боқист. Аз осори ба ўзбеки тарчумашудаи насри ривоятии точик романҳои пурмочарои “Самак”, “Қаҳрамони қотил”, “Шоҳнома”, “Абўмуслимнома”, “Чаҳор дарвеш”, қиссаҳои тахайюлии “Саргузашти Ҳотами Той”, “Ризвоншоҳ” ва чанд осори дигарро номбар кардан мумкин аст”.

Ба тарчумаи ин достонҳо адибони соҳирсухани ўзбек даст задаанд. Масалан шоири доираи адабии Хоразм Санои, ки худ қиссагўи боистеъдод будааст, як силсила қиссаҳои точикиро, чи ба назму чи ба наср ба забони ўзбеки тарчума кардааст.

Аммо муносибати халқҳои точику ўзбек ба “Абўмуслимнома” ва давоми он – қиссаҳои “Замчинома” ва “Тобутнома” самимитар будааст. Зеро Абў Муслим ва дигар ёрони самарқандиву бухороиву хоразмии ў шахсони афсонави не, балки таърихи будаанд ва дар муборизаи мусаллаҳонаи ў фаъол иштирок карда, аввал лашкари азими халифаи араб, сипас лашкари императори Хитойро шикаст додаанд. Таърих дигар чунин корномаи бузургро ёд надорад, ки аз ин пеш халқи Хуросону Мовароунаҳр (ўзбекҳо, точикҳо, эрониҳо ва арабҳои камбағалу ғулом) ба ду лашкари бузурги азим шикасти калоне дода бошанд. Торумори хилофати араб соли 748 сар шуда дар соли 750 ба охир мерасад. Шўриши Абў Муслим на танҳо хусусияти байналмилли, балки умумиинсони дошт. Азбаски Абў Муслим ҳама инсонҳоро новобаста аз ранги пўсту забону дин баробар ҳисоб мекард, зардуштиён низ ба он ҳамроҳ буданд. Абў Муслим ва ҳамсафонаш чунин фикр мекарданд, ки агар ба чои халифаи золим – Марвон каси дигар халифа шавад, зулму истибдод кам шуда ҳуқуқҳои мусулмонони Осиёи Миёна ва Эрон поймол нахоҳад шуд. Ба ин сабаб дар исёни ў табақаҳои гуногуни чамъият аз ҳунармандону кишоварзон сар карда то ҳокимон иштирок кардаанд.

Задухўрди лашкари Абў Муслим бо лашкари Хитой дар назди рўди Талас, назди шаҳри ҳозираи Чамбули Қазоқистон соли 751 рўй додааст. Маълум, ки қазоқҳо низ дар тарафи Абў Муслим чангидаанд.

Натичаи исёни Абў Муслим чунин аст, ки ба чои халифаи Марвони кушташуда ба тахти хилофат намояндаи аббосиҳо ас-Саффоҳ нишаст. Бо супориши Абў Муслим Зиёд ибни Солеҳи соли 753 волии Мовароуннаҳр таъин гардида аз халифа ас-Саффоҳ ба чои Абў Муслим волии Мовароуннаҳр таъин мешавад. Ас-Саффоҳ ба қимати ин мансаб мехоҳад, ки Зиёд бар зидди Абў Муслим исён кунад. Маълум мешавад, ки аз обрўи бузурги Абў Муслим халифаҳо метарсидаанд ё ки талабҳои Абў Муслимро оиди кам кардани андозҳо ичро кардан намехостанд.

Чанги лашкари Абў Муслим бо лашкари Зиёд дар Самарқанд ё атрофи он сурат гирифтааст. Тамоми мардуми Самарқанд тарафдори Абў Муслим будаанд, бо нишондод ва роҳбарии ў деворхои мудофиавии шаҳру қалъаҳои Самарқанд аз нав сохта шудаанд. Дар чанг Зиёд мағлуб мегардад ва дар хонаи Баркас ном деҳқони самарқанди пинҳон мешавад. Баркас Зиёдро кушта каллаашро оварда пеши пои Абў Муслим мепартояд.

Соли 754 Абўчаъфар Мансур ба тахти хилофат нишаст, ки ин низ аббоси буд. Дар ин муддат мардуми Бухоро зидди хилофат шўриш бардоштанд, вале халифа бо лашкари Абў Муслим ва бухорхудот Кутайба ибни Туғшода шўришро пахш кард. Баъди ин воқеа Абў Муслим ба ҳач равон мешавад ва сари роҳ назди халифа Мансур даромада талаби мардумро гуфтан мехоҳад. Аммо Мансур фармон медиҳад, ки баробари ба назди ў даромаданаш посбононаш Абў Муслими бесилоҳро бо шамшер зада кушанд. Ин куштори номардона ғазаби тамоми мардуми Хуросону Мовароуннаҳрро овард. Соли 755 Сумбоди Муғ дар Хуросон шўриш бардошт, сипас Муқаннаъ дар Мовароуннаҳр исён кард, ки инҳо низ шўришҳои истиқлолхоҳи ва зиддиараби буданд.

Баъди он ки халифаҳои Аббоси хиёнат карданд, тарафдорони Абў Муслим ба чои чомаҳои сиёҳи аббоси, чомаҳои сафед ба бар мепўшанд ва сафедчомаҳо номида мешаванд. Абў Муслим чанд сол дар Самарқанд истодааст, аниқ нест, аммо ба шаҳодати таърихнавис Гардези сафедчомаҳо соли 757, яъне баъди ду соли кушта шудани Абў Муслим ҳоким Абў Довудро мекушанд. Дар китобҳо дарч аст, ки часади Абў Муслимро дўстони чонфидои ў Меҳтар Боди Ялдои Самарқанди ва Маликзод Хокони Хоразми ба Самарқанд меоранд ва дар мазори Хоча Тамими Ансори ба хок месупоранд. Меҳтар Боди Ялдои Самарқанди, чуноне ки адабиётшинос доктор С. Саъдиев иттилоъ доданд, тибқи навиштаи тазкираи Малеҳо дар поёни гузари Фақеҳ Абўлайс дар Чокардиза гўронида шудааст.

Солҳои шастум ё ҳафтодум ҳокимони Самарқанд дар Хоча Рўшнои ба вайрон кардани мақбараи Биби Тақалбоз ном шахс фармон дода будаанд, ки ба зиёраташ мардуми зиёд меомад. Дар хабари дар газетаҳо дарчшуда нависта будаанд, ки ў намояндаи Абў Муслим будааст. Яке аз қаҳрамонзанҳои самарқандии исёни Абў Муслим дар “Абўмуслимнома” Мачлисафрўз ном дорад.

Занҳо ва мардҳое, ки дар разведкаи Абў Муслим хизмат мекарданд, аз айёрон буданд. Айёр, ахи, фати ҳама ба ҳаракати пинҳонкори чавонмарди тааллуқ дошта маънои “чавонмард”-ро ифода мекунанд. Занҳои узви ин ҳаракатро эҳтимол тақалбоз мегуфтанд, зеро айёр Биби Сити “Тақалбоз” ном дорад. Азбаски қабри Биби Сити дар Ҳирот маълум аст, мақбараи вайрон шудаи “Биби Тақалбоз”-и Самарқанд ба қаҳрамони “Абўмуслимнома” Мачлисафрўзи Самарқанди тааллуқ доштагист.

“Абўмуслимнома”-ро солҳои шўрави бо фикри ғалати “адабиёти дини” чоп намекарданд, гарчанде ки инкори ин фикри нодуруст аз чониби И. Брагинский, устод Айни, Х. Мирзозода таъкид шуда буд. Соли 1985 дар ш. Душанбе монографияи Қамчин Чиллаев “Абўмуслимнома – романи халқи” чоп шуд. Муаллиф муайян кардааст, ки дар дигар раманҳои халқи унсурҳои дини чи қадар бошанд, дар “Абўмуслимнома” низ аз он зиёд нест.

Ба вучуди ин чилди якуми “Абўмуслимнома” ба ҳарфи кирилии точики бори аввал соли 1994 чоп гардид, ки он ҳам ба мухлисони романҳои халқи дар Ўзбекистон дастрас намебошад.

Аз рўи ривоятҳои анъанави рўи қоғаз овардани достони “Абўмуслимнома”-ро Маҳмуди Ғазнави (998-1030) ба Абў Тоҳир Тарсуси фармуда будааст, ки ин дар бисёр дасхатҳои туркии ин асар таъкид шудааст, зеро худи Абў Тоҳир зодаи Туркия будааст. Аммо В. Бартольд аз рўи номҳои он чойҳои Марв, ки дар асар номбар мешаванд, эчоди “Абўмуслимнома”-ро кори охири асри ХI ва аввали асри ХII, яъне замони қарохониҳо ҳисобидааст.

Азбаски асари таърихи оид ба Самарқанд навиштаи Абў Хафси Насафи (вафоташ 1142-43) аз рўзгори Абў Муслим бо такя ба “Абўмуслимнома” нақл мекунад, метавон бовар кард, ки пештар аз ин замон китобат шудааст.

Бино бар ин дар “Қандияи хурд”, ки ба забони руси с. 1900 В. Вяткин аз рўи даҳ нусхаи дастнавис чоп кардааст, аз чониби Меҳтар Боди Ялдо ҳамроҳи Маликзод Хоқон ба Самарқанд оварда шудани часади Абў Муслим ва дар мазори Хоча Тамими Ансори гўронидани он таъкид гардидааст. Аммо дар чои дигари ҳамин асар навиштаанд, ки қабраш дар Исфаҳон аст. Сипас таъкид мекунад, ки Абў Муслим чанд вақт ҳокими мутлақи Самарқанд буд. Эҳтимол ҳамон солҳо дар назар аст, ки халифа тарсидааст, ки Абў Муслим Хуросону Мовароуннаҳрро тамоман мустақил намуда ўро аз бочу хироч маҳрум хоҳад намуд. Ва Абў Муслимро аз вазифаи волии Хуросон сабукдўш намуда ҳамаи ҳокимиятро ба дасти Зиёд муҳр карда супоридааст. Сипас мардуми баору номуси Самарқанд ба ҳимояи пешвои худ Абў Муслим бархостаанд.

Аз “Қандияи хурд” маълум мешавад, ки Абў Муслим дар Самарқанд деворҳои мудофиавии шаҳрро тамоман нав карда дар он бурчу тиркашҳо ва дарвозаҳои нав шинонда барои чанг мувофиқ гардондааст. Дар “Қандияи хурд”-и нашри В. Вяткин оиди низоми зиёрати мазорҳо сухан рафтааст ва ибораи “Амири Хуросон” истифода гардидааст. Баъди зиёрати мазори Абў Насри Қассоб ба таъзими Амири Хуросон биштоб, гуфтааст дар ин манбаъ. Азбаски танҳо Абў Муслим чунин унвон дошт, (дар Самарқанд дигар ягон Амири Хуросон набуд) маълум мегардад, ки дар замони навишта шудани китоби “Қандияи хурд” мазори Абў Муслим машҳур будааст.

Тахмин меравад, ки ё солҳои истилои муғул ё фочиаи бузурги ба сари Самарқанд овардаи кўчманчиҳои қазоқ дар солҳои 1752-60, ки Самарқанду атрофи он тамоман беодам мондааст, қайроқи катибадори сари гўри Абў Муслим гум шудааст ва дигар ягон шоҳиди зинда набудааст, ки ба ҳамасрони худ чои қабри ўро нишон дихад.

Доктори илми филология Қурбон Восеъ дар сарсухане, ки ба чилди якуми “Абўмуслимнома” навиштааст, таъкид намуда, ки Боди Ялдо дар майдондори ва паҳлавони азимтарин чеҳраи адабиёти чавонмардист. Ў дар ҳама ҳолати инқирози худро гум накарда роҳи халосиро пайдо мекунад. Вақте ки Абў Муслим асир меафтаду ҳама ёрон рўҳафтода мешаванд, Боди Ялдо худро ғуломи сарвари душман вонамуд карда ба лагери душман меравад ва Абў Муслимро аз банд озод карда гирифта меорад. Боди Ялдо дар ҳама ҳолат манфиати мардумро мехоҳад. Ин аз он саҳна маълум мегардад, ки дар як шабрави бо се нафар дузд тасодуфан рў ба рў меояд, дуздҳоро шанохта ҳамаи онҳоро бе ҳеч гапу ҳарф корд зада мекушад.

Ихтирокории ў аз донишмандиаш гувоҳи медиҳад. Ў барои чанг найзаи оташфишон ихтиро мекунад. Аз нўги найзаи дарунхолии ў оташ фаввора зада душманро месўзонад. Вай чунон тез ва бесадо роҳ мерафт, ки ба ў Бод ном ниҳода буданд.

Дар “Абўмуслимнома” чунин қаҳрамононе, ки аз Самарқанданд, танҳо нестанд. Фазли Самарқанди низ аз чунин айёрони бебок ва доност.

Дар роман Биби Сити, Чамила, Саида барин образҳои чолиб, ки дар онҳо доноиву часорати бемонанди занон мучассам аст, ҳастанд. Яке аз инҳо бонуи самарқанди Мачлисафрўз мебошад.

Вақте ки ҳама айёрони машҳур – дўстони Абў Муслим аз асир афтодани ў ба дасти Насри Сайёр – душмани хунхори асоси рўҳафтода ва малул буданд, (зеро ҳабсхонае, ки ўро нигоҳ медоштанд паси ҳафт қабат дар буд ва ҳама дарҳо даҳҳо посбонҳо доштанд), Мачлисафрўзи Самарқанди мегуяд: “ Ман Абў Муслимро халос мекунам” ва начот медиҳад. Ва агар ин воқеаро нақл кунем, сухан дароз мешавад. Ҳамин тавр дар “Абўмуслимнома” воқеаҳое тасвир шудаанд, ки ҳам заминаи таърихи доранд ва ҳам бофтаҳои мардуми ҳастанд, ки қиссанавису қиссахонҳо аз рўи муҳаббати самими ба ин қаҳрамонони диловар ба онҳо нисбат додаанд. Аммо як чиз рўшан ва раднопазир аст, ки тавассути часорати Абў Муслим ва исёни озодихоҳонаи мардуми Осиёи Миёнаву Эрон хилофати араб мағлубшаванда будани худро фаҳмид ва ин барои минбаъд ба истиқлоли комил ноил шудани давлатҳои Ачам шароит фароҳам овард. Ҳукуматдорони Хитой бошанд фаҳмиданд, ки агар мардуми ғайринизоми бо роҳбарии як нафар чавонмарде чун Абў Муслим ин тарз чангида лашкари бо яроқи беҳтарин мусаллаҳ ва варзидаи кишвари азими онҳоро шикаст дихад, минбаъд ба Осиёи Миёна лашкар кашидан беақлист.

Истиқлоле, ки имрўз дорем, реша ба корномаи Абў Муслим ва қаҳрамониҳои Меҳтар Боди Ялдои Самарқанди, Қуззоти Самарқанди, Фазли Самарқанди, Мачлисафрўзи Самарқанди ва дигар қаҳрамонони таърихи доранд.

Мешунавем, ки дар ин ё он кишвар ба қаҳрамонони ягон асари бадеи пайкара гузоштаанд. Мо чаро ба Абў Муслим в ҳамсафарони машҳури ў чун Меҳтар Боди Ялдои Самарқанди, Мачлисафрўзи Самарқанди, Фазлу Қуззоти Самарқанди мучассамаи ёдгори нагузорем?

Дар сурате, ки онҳо на танҳо персонажҳои романи халқи, балки қаҳрамонҳои воқеи будаанд ва барои адолат, истиқлол, озоди ва ҳимояи шаъни инсонии пешгузаштагони мардуми мо мубориза кардаанд.

Каким был Самарканд в средние века?

(Малоизвестный источник о средневековом Самарканде)

Древней историей Самарканда интересовались не только средневековые географы, но и историки, востоковеды вплоть до ХХ1-го века.

Академик В. Бартольд для своего известного труда «Туркестан в эпоху монгольского нашествия» написал специальную главу «Географический очерк Мавераннахра», где Самарканду уделил много внимания. Для описания средневекового Самарканда он использовал все известные произведения средневековых авторов, которые были в то время доступны ему. Поэтому до сих пор этот труд В. Бартольда пользуется большой популярностью у тех учёных, кто занимается историей Самарканда.

К сожалению, этому великому учёному не всегда были доступны некоторые рукописи средневековых авторов. Например «Ашкол–ул–олам» Джайхони. «Худуд–ул–олам», что в переводе означает «Границы мира» в 1893 году русский исследователь А. Г. Туланский приобрёл в Бухаре. Он в том же году в газете «Окраина» издал несколько отрывков из этого произведения, где речь шла о Самарканде.

В. Бартольд после глубокого изучения этого произведения пришёл к выводу, что неизвестный автор «Худуд–ул–олама» сам не путешествовал а использовал работы таких знаменитых географов как Джайхони, Хурдодбех, Истахри и Балхи. А по произведению Джайхони был знаком по тем произведением последующих историков и географов, где цитировали из «Ашкол–ул–олам» Джайхони.

«Худуд–ул–олам» был написан в столице Саманидов Бухаре в 874-999 годы. В. Макарский автором этого произведения считает Ибн Фаригуна. Эта книга на таджикской кириллице впервые был издан с предисловием Академика А. Мухторова в городе Душанбе в 1983 году.

Автор «Худуд–ул–олама» считает Самарканд великим, благоустроенным красивым городом, где полно все то что нужно для человека. И здесь сосредоточились все купцы со всего света. Автор территорию города делит следующим образом: — Шахристан, цитадель и рабадная часть.

Добавляет, что по крышам пассажа вода течёт по облицованному притоку. И якобы эту воду привели прямо из гор. Может быт это последнее предложение, заставило ученых, усомнится, что автор не путешествовал, а писал по другим произведениям. В 1998 году в сборнике изданном в городе Душанбе «Саманиды и возрождение персидско–таджикской цивилизации» академик Ахрар Мухторов издал отрывок произведении Джайхони «Ашкол–ул–олам», где речь идёт о Мавераннахре. По утверждению узбекского учёного Х. Хасанова в его книге «Среднеазиатские географы и путешественники» (Ташкент, 1964) Джайхони после прихода к власти малолетнего царевича Наср бин Ахмада в 914 году стал главным министром и остался на этой должности до землетрясения 940 года и умер под завалом. По словам Макдиси книга по географии написанный рукой Джайхона состояла из семи томов. Эта книга называлась «Китоб–ул–масолик вал–мамолик» (Книга о расстояниях и странах). К сожалению, эта книга была утеряна. Считали, что и «Ашкол–ул–олам» потеряна. Но В. Макарский в 194 8 году сообщил, что в Британском музее хранится две рукописи этого произведения. Эти рукописи те, что перевёл с арабского на таджикский язык Али бин Абдусалом, назначений в 1219 году Чингисханом заместителем правителя города Чанд на Сырдарье. Исследователи заметили, что Джайхони использовал труд Хурдодбеха, а последующие авторы опирались на труд Джайхони. Поэтому публикация отрывка этого произведения для тех, кто интересуется историей Самарканда, имеет огромное значение. Джайхони о Самарканде говорить подробно, когда подходит его очередь. Но в разделе, где в предисловии описывает регион Мавераннахра, высоко оценивает гостеприимство, вежливость, доброжелательность народа Мавераннахра, в том числе Самарканда.

Рабатов, где путнику рады гостеприимно принимать в Мавераннахре более десяти тысяч, утверждает он. В Самарканде нет улицы, махалли, каравансарая (гостиницы), где летом бесплатно не подавали воду со льдом. Автор книги утверждает, что в Самарканде насчитал более двух тысяч хумов (больших кувшинов), где подавали бесплатно воду со льдом. Самарканд находится в Согде, - пишет автор. По его словам город состоит из шахристана, цитадели и рабадной части. Но добавляет, что цитадель имеет своего рабада. Может, имеется в виду Ревдад, где согдийские цари построили себе загородные дворцы. По свидетельству Джайхони шахристан имел четыре ворота – Китайские (Дарвозаи Чин) на востоке, Навбахарские (Дарвозаи Навбахор) на западе, Бухарские (Дарвозаи Бухоро) на севере и Кешские (Дарвозаи Кеш) на юге. В шахристане много базаров и соборная мечеть находится у подножия цитадели. Посреди цитадели и соборной мечети широкая улица, по которой проложен арык, берущий начало у акведука «Джуий Арзиз» (свинцовый арык). Хотели таким способом, наполнит водой ров, образовавший после строительства стен города. Другие авторы, опираясь на арабские источники название этого акведука, давали на арабском языке - «Раъс–ут–ток». А переводчик Джайхони приводит, как его тогда именовали самаркандцы - Сарток. Так это тот же тим, но слово «сар» означает главный. Значит вода в нынешний Афрасиаб (старый до исламский город) подавалось по крышам пассажа. Так как между новым и старым городом (между нынешним мечетью Биби–ханим и мечетью Хизр) большая впадина, можно себе представить, что действительно пассаж на крышах которого был построен свинцовый канал был огромных размеров. Все исследователи в один голос твердят, что канал был облицован свинцом, но в первоисточниках написаны «Джуий Арзиз», а арзиз на таджикском языке – олово.

Акведук был построен из камня, - утверждает Джайхони, но из какого камня не поясняет. Так как эти места считает самими благоустроенными, можно делать вывод, что город продвинулся за свои южные ворота. Для поддержания акведука в надлежащем порядке и текущих ремонтов земли вокруг акведука были превращены в его вакф.

А дехкане, возделывающие эти земли, были обязаны за счёт прибыли вакфа (то есть проценты прибыли с вакфов) поддержат акведук в рабочем состоянии. Саманидские цари издали специальный закон о распределении воды, что бы люди при орошении не спорили, кто имеет больше права в получении воды.

Автор считает Самарканд центром Мавераннахра. Все купцы привозили свои вещи для продажи в Самарканд. Если поднимаешься на крышу цитадели, то от многочисленности деревьев кроме зелени твои глаза больше ничего не увидят, - утверждает Джайхони.

Саманиды кроме цитадели в шахристане имели своих дворцов. Они (Исмаил Самани) по самаркандским образцам построили себе в Бухаре новые дворцы.

На одной из ворот на металлической пластине на химьяритском языке было написано, что «Самарканд–город справедливости» и «До города Саньо Йемена тысяч фарсангов». В пожаре эти ворота превратились в пепел и надпись не был восстановлен. Все это скорее не более чем легенда.

Может бит, была какая нибудь надпись на согдийском языке, где в то время люди его давно забыли, и не понимали.

У Самарканда здоровая земля, самый лучший из всех земель. Жилища самаркандцы строят из кирпича и дерева. Народ самаркандский неторопливый, мягкий, красивый, умный, дружелюбный, благородный. Место сбора рабов и рабынь Мавераннахра. Все что лучшее встречаете в Мавераннахре производство Самарканда. Большие горы от Самарканда на расстоянии одного перехода, кроме горы Кухак, который расположен рядом с шахристаном. Камни для строительства, землю для производства гончарных изделий берут из этой горы. Известь, ганч, материалы для производства стекла находят там.

В этой горе золото и серебро то же есть, но не производят. Все улицы и дороги Самарканда мощены камнями, а воду берут из реки Согд (Зерафшан). Эта река берёт начало в горе Бутан.

Автор «Ашкол–ул–олама» называет некоторые ворота внешней стены, то есть рабадной части: ворота Аъдо, две вороты под общим названием Асиск, ворота Сар Хусайн, ворота Афсаа, ворота Кухак, ворота Варсин, ворота Рабуд, ворота Фархасак. Из этих ворот нам по трудам В. Бартольда и В. Вяткина знакомы ворота Варсин и Кухак. Ворота Рабод можно отодожествить с воротами Ривдад (нынешний Ак–мечеть) а Фарсахак с Фаррухшидом. В. Бартольд о воротах внешних стен пишет:

«В другом месте у Истахри и Макдиси говорится, что ворот всего было восемь: Годавад, Исбиск, Сухашин, Афшина, Варснин, Кухек, Ривдад и Фаррухшид». Ворота Фенек здесь не упоминается, так что они тождественны или с воротами Исбиск или с воротами Сухашин. Фенек упоминается у Сам’ани и Якута в качестве селения в окрестностях Самарканда, на расстояния половины фарсаха от города. Исбискет (у Якута Исбаскет) –селение в 2-х фарсаха от Самарканда. В. Бартольд предполагает, что при саманидах в городе Самарканде жили более полу миллиона человек, что говорит о густо населенности рабадной части и превращении его в городской квартал.

Почему-то у Джайхони ворота Исбиск названы – Асиск, Годавад–Аъдо, Афшин–Афсаа, Суханшин–Сар Хусайн, Ривдад–Рабуд, а Фаррухшид–Фархасак. Так как В. Бартольд пользуется многими источниками, ему не возможно не верит! Таким образом, у Джайхони внешние стены (рабадная часть) Самарканда имел девять ворот, а по другим источникам восемь. Только имея под рукой оригинал «Ашкол–ул–олам» можно судит где была ошибка переписчиков и автора.

Другие источники подтверждают, что только в рабадной части было 12 тысяч дворцов. В отличие от Джайхони автор «Худуд–ул–олама» подчеркивает, что в Самарканде производится наряду с бумагой и верёвки. И в Самарканде находится манихейская монастырь – Нагушок. Если учесть сообщения из других источников о христианском абытеле Самарканда, то можно сделать вывод о том что даже после трёх веков исламизации Самарканд оставался много конфессиональным городом.

Манихейство – своё название получило от своего основателя –художника и пророка Мони. По учению Мони во всей вселенной существует царство света и тьмы. Борьба света и тьмы, добра и зла, бога и дьявола составляет содержания всемирной истории. Последователи учения Мони изгнанные из Ирана в III веке нашей эры перебрались в Варазруд названный после вторжения арабов Мавераннахром. Так как Самарканд был центром торговли между различными странами, тут можно было встретит, купцов разных вероисповеданий, поэтому самаркандцы привыкшие к ним были веротерпимы. О наличии манихеев в Самарканде говорит и Бируни.

По данным древних рукописей учёные создали условную схему, по которой древний Самарканд состоял из трёх частей – цитадели, шахристана и рабадной части. А археологические работы открыли в Тали–барзу и Ривдаде (Кофиркалъа) следы высокой культуры

Правители древнего Самарканда строили себе дворцы и южнее за шахристаном на расстоянии до шести километров от оборонительных стен. Поэтому древний средневековый Самарканд по своей топографией не вписывается в эту схему.

Прав М. Е. Массон утверждавший, что Самарканд числился не на три, а на большее число частей. Эту традицию развивал Амир Тимур, построивший за рабадной частью много прекрасных дворцов и парков (чорбагов).

К сожалению, ныне эта традиция забита. Даже о восстановлении хотя бы одного из загородных дворцов речь не идёт.

Иностранные завоеватели запутывались по вопросу границ города Самарканда. Александр Македонский думал, что Самарканд эта его хисар–городская крепость, когда начал штурм его стен, то получил удар сзади. Тогда ему объяснили, что поселение вокруг города больше чем в шахристане. Тогда он от злобы сжёг все поселения вокруг Самарканда и вырубил все леса, к подступам города от страха партизанской войны.

Дословно «шахристан» в переводе с таджикского означает «место, где много городов», а город называют просто – «шахр». Шахристан Самарканда – места, где живут жители Самарканда, а эти места могут бит и за городской стеной.

При согдийских ишхидов (царей) к Самарканду относился Офаринкент (Акдарьинский район) и Ривдад (Самаркандский район). Дахбид всегда считался частью Самарканда. Саманиди расширили Самарканд, построив в пригороде много дворцов. Так как хорошо организованная армия обеспечивала безопасность от набегов, внешняя стена города или сама разрушилась или была разрушена при саманидах. Самарканд приобрёл колоссальных размеров при Тимуре. Из каждого своего похода в других странах он привозил тысячи мастеров и размешал в основном за городом. Так образовался туман Шираз с крепостью в Булунгуре и селения – Миср, Багдад, Султания, Димишк в пригороде Самарканда. Наверно самарканцы об этом времени говорят: коза по крышам домов из города могла добраться до Ургута.

Джайхони касается и денежного обращения. Самим ценным считает дирамов исмаили (Дирамы чекана Исмаила Самани). Другие деньги носили названия – «мухаммади». Они сделаны из железа, меди и серебра, - утверждает Джайхони. Так как он сам является саманидским министром, придётся тут ему верить. Но «мухаммади» имели хождение только в Самарканде.

О городах вокруг Самарканда говорится коротко, в двух словах только о Кушании и Иштихане и его селении. Кушанию (Каттакургана) автор считает более благоустроенным.

Не знаю, насколько этот текст добавляет новое в освещении прошлого Самарканда, но издание таджикского варианта «Ашкол–ул–олам» Джайхони само собой разумеется радостное событие. Благодаря этому произведению мы слышим голос и интонацию того времени, восхищение учёного и визиря Джайхони о жемчужине Востока – Самарканде.