воскресенье, 5 июня 2011 г.

Адабиёти митроии тоҷик: «Футувватномаи султонӣ»-и Ҳусайн Воизи Кошифӣ

Агар ба баҳри афкори ниёгон фурў равед, хоҳед дид, ки тариқати суфия, яъне тасаввуф реша ба зўҳду аносири дигари митроизм дорад, ҷавонмардия низ зодаи мактаби митроист. Митро аввалин ҷавонмард, нахустин абармард, шоҳи ҳамаи мардон буд. Ба ин сабаб дар ҳама муҷассамаҳои бостонӣ ўро дар сурати марди ҷавон тасвир кардаанд.

Чаро Ҳусайн Воизи Кошифӣ ахлоқи ҷавонмардияро вориди тасаввуф карда онро зинаи авали тариқат мешиносад?

Ба тахмини камина ин ходими намоёни фарҳанг ҳис кардааст, ки барои тамоман аз байн рафтани оини ҷавонмардӣ хатаре пеш омадааст ва кўшидааст, ки талабҳои ахлоқии ҷавонмардияро вориди тасаввуф кунад, то ки ҷавонмардия ҳамчун зуҳуроти исломӣ муаррифӣ гардад ва имкони дар кишварҳои мусалмон зинда мондани ҷавонмардия шавад.

суббота, 21 мая 2011 г.

Китобҳои камина дар Интернет

Агар эътибор дода бошед, дар саҳифаи нави ин блог унвони «Китобҳои А.Истад» пайдо шуд. Агар ба он ворид шавед, рўйхати китобҳоро хоҳед дид.

Баъзе хонандагони тоҷики Интернети муқими кишварҳои хориҷа бисёр солҳост, ки оиди дастрасӣ надоштан ба адабиёти тоҷик шикоят мекунанд. Чанд сол пеш пешниҳод карда будам, ки ҳукумати Тоҷикистон барои кушодани бахши китобҳои бадеии тоҷикӣ дар Интернет маблағ ҷудо кунад. Ҳалли ин масъала чаро ба таъхир афтодааст, ба камина маълум нест.

Чанде пеш аз адиб Муҳиб Қурбон номае расид, ки ў бо маблағи худ барои ба Интернет гузоштнаи асарҳои адабиёти бачаҳо, хусусан афсонаҳо сомонае боз кардааст, офарин ба эшон! Ҳазорҳо аҳсант!

вторник, 17 мая 2011 г.

Таъсири фарҳанги митроӣ ба адабиёти мумтози форсу тоҷик

Мирҷалолиддини КАЗЗОЗӢ

СӮЗАНИ ИСО

Як сў nucapam нишаставу як сў зан,
Ин ҷумла ба ҳам гузору бар як сӯ зан.
Исо натавонист 6а афлок расад,
То дошт зи асбоби ҷаҳон як сӯзан.


Фарзонасуханвар Афзалиддини Кошонӣ дар ин сурудаи ҳунарии хеш ба ойини дарвешон ва ворастагон пандамон медиҳад, то асбоби ҷаҳонро вониҳем ва барои он ки андарзи хешро устувортар дорад, аз достони сӯзани Исо сухане дар миён меоварад.

воскресенье, 15 мая 2011 г.

АДАБИЁТИ МИТРОИИ ТОҶИК: ҚИССАИ БИБИ СЕШАНБЕ. БИБӢ МУШКИЛКУШОД.

ҚИССАИ БИБИ СЕШАНБЕ


БИСМИЛЛОҲИР РАҲМОНИР РАҲИМ

Алҳамдуллилоҳи рабилъоламин, вал-оқибату лилмуттақин вассалому ъало расулиҳи Муҳаммадив ва олиҳи ва асҳобиҳи ачмаъин. Аммо баъд ровиёни ахбор ва ноқилони осор инчунин ривоят мекунанд, ки касе ки дунёталаб ва фарзандталаб ва охиратталаб бошад ва ҳар ҳоҷат, ки дошта бошад раво гардад. Аммо ҳазрати Бибисешанбе холаи ҳазрати Баҳоваддин мебошанд. Ҳар кас дар ҳаққи эшон ош карда эҳсон намояд, ҳар ҳоҷат ва муҳим дошта бошад, талаб кунад раво гардад ва бешакку гумон ба мақсад расонад, иншоаллоҳу таъоло. Тариқааш ин тавр аст, ки агар шахси роҳрав бошад, аз ҳафт хона орд талаб кунад, агар оҷиз бошад, дар чаҳор гӯшаи хона чаҳор коса орд гузорад ва аз онҳо гирифта дар дег андозад ва ӯмоҷ ва ҳафт дона чаппотӣ, як комоч карда ба кампирон ва ятимдухтарон диҳад, валекин ба мардон надиҳад. Ва дар маҷлис қиссаи ҳазрати Бибисешанберо ёдоварй кунанд. Аммо хушку холӣ нашаванд, ки хушку холӣ мемонанд. Ва боз ҳар кӣ ошро ба ихлоси дуруст ва бо эътиқоди рост муҳайё сохта назру ниёзи қиссаро диҳад, ба ҳаммаи муродаш мерасад, иншоаллоҳу таъоло.

суббота, 14 мая 2011 г.

Наргис Ходжаева о митраизме

Статья Наргис Ходжаевой «Еще раз о названии…» опубликовано в сборнике «Нақши Авесто дар тамаддуни миллӣ ва ҷаҳонӣ»(г. Душанбе 2001 г).

У этого автора свой взгляд о митраизме на Памире. Поэтому счел нужным, ознакомит читателей своего блога с интересными рассуждениями этого одаренного ученого.

Если у нее ест еще другие статьи, пуст, присылает, а я ознакомлю любителей древней культуры Средней Азии.

Наргис Ходжаева, научный сотрудник Института истории Академии наук Таджикистана

ЕЩЕ РАЗ О НАЗВАНИИ АВЕСТИЙСКИХ ГОР ХАРА БЕРЕЗАИТИ


суббота, 23 апреля 2011 г.

Адабиёти митроии тоҷик

Адабиёти митроии тоҷик асрҳои зиёд вуҷуд дошт, ки оиди он минбаъд иттилоъ хоҳам дод. Бигирем, ҳамин достонҳои айёрону ҷавомардонро, ё бигирем оинномаҳои ҳунармандонро, ки рисола номидаанд.

Сипас таъсири чунин афкор дар тасаввуф ҳанўз тадқиқ нагардидааст.

Аммо шиносоиро аз эҷоди даҳонии мардум оғоз кунем, беҳтар аст, чун маросими Бибӣ Сешанбе таҳ ба таҳ аз аносири митроӣ таркиб ёфтааст.

Мегўянд, ки шакли манзуми достони Бибӣ Сешанбе замоне вуҷуд доштааст ва аз байн рафта бошад ҳам шакли мансури он то ба имрўз расидааст, ки онро гўяндагони маросими Бибӣ Сешанбе дар шаҳру навоҳии марзи Суғд нақл мекунанд. Он ҷо-ҷо бо пораҳои назм музайян аст.

вторник, 19 апреля 2011 г.

Одамхудо Митро ё шоҳ Ҷамшед?

Подшоҳии шоҳони Эронзаминро агар аз «Шоҳнома»-и Фирдайсӣ пайгирӣ кунед, чунин хоҳед донист, ки «Подшоҳии Каюмарс – аввалин мулуки Аҷам сӣ сол буд».
Пижўҳандаи номаи бостон,
Ки аз паҳлавонон занад достон.
Чунин гуфт, к- «Оини тахту кулоҳ
Каюмарс оварду ў буд шоҳ.
Чу омад ба бурҷи Ҳамал офтоб,
Ҷаҳон гашт бо фару оину об.
Битобид з-он сон зи бурҷи Бара
Ки гетӣ ҷавон гашт аз ў яксара.
Каюмарс шуд бар ҷаҳон кадхудой
Нахустин ба кўҳ андарун сохт ҷой
Сари тахту бахташ баромад зи кўҳ,
Палангина нўшид худ бо гурўҳ.

вторник, 12 апреля 2011 г.

Оид ба маънои аслии ҳафтшин ва зери номи Ҷамшед ниҳон шудани одамхудо Митро

Дар ислом низ ба рўзадорӣ аҳамияти зиёде медиҳанд ва тибқи ақоиди уламои ислом беҳтарини ибодатҳост. Сухани мо ҳоло оиди ислом нест, чун мо бо ҳама сифатҳои неки рўзадории исломӣ шиносем ва ба он арҷ мегузорем, аммо оиди рўзадории ниёгонамон дар замонҳои хеле дури 5-6 ҳазор сол пеш хеле кам огоҳӣ дорем.

Ниёгони мо дар замони тоисломӣ, хусусан дар давраи оини митроӣ ба рўзадорӣ аҳамияти зиёде додаанд. Аз навиштаҳои Берунӣ дар «Осор-ул-боқия», ки маълумоти мухтасареро оиди рўзадории яке аз мазҳабҳои митроӣ овардааст, ки далели хеле зиёд будани рўзадории онон дар тўли сол аст. Ҳама гуна рўзадории митроиён фитри худро доштааст.

понедельник, 11 апреля 2011 г.

Ғусли митроии самарқандиён дар иди Наврўз

Пеш аз ҳама аз «Самария», ки қозизодаи самарқандӣ Абў Тоҳирхоҷа ибни Абў Саидхоҷа дар солҳои 1835-48 таълиф кардааст, пораеро мутоила мекунем. Абў Тоҳирхоҷа оиди наҳру чашмаҳои Самарқанд сухан ронда аз ҷумла оиди ҷўйе, ки дар атрофи он маросими Наврўзӣ баргузор мешуд, ин тавр навистааст:
«Ва чун Сияҳоб (Сиёб), ибтидои он аз ҷўшиши чашмаҳои бисёр аст, то мавзеи Конигил меояд ва аз он ҷо ду пора мешавад: як ҳисса ба Кўҳак (номи имрўзааш Чўпонато) ва як ҳиссаи дигар ду шох мешавад: ва як шохи он Оби Раҳмат аст, ки он ба боғҳои тарафи шимоли Самарқанд, ки «Мотуруд» ва «Боғи Баланд» ва «Боғи Майдон» мегўянд, сарф мешавад.
Ва гўянд, ки «Ҷўи Оби Раҳмат»-ро Амири муҳоҷир дар доманаи ҷанубии кўҳи Кўҳак канда ҷори сохта аст. Ва Амири муҳоҷир амире аст, ки Қутайба баъд аз фатҳи вилояти Самарқанд ҳоким намуда буд.
Нақл аст, ки дар ибтидои канда истодани ин ҷўй Ҳазрати Хизр алайҳис-салом ба Амири муҳоҷир дар сари ин ҷўй мулоқот кардаанд ва Ҳазрати Хизр алайҳис-салом аз Амири мазкур пурсиданд, ки «мотуриду?», яъне «чӣ ирода мекунӣ ту?». Амири муҳоҷир дар ҷавоб гуфт: «моуриду», яъне «обро ирода мекунам ман». Аз ин ҷиҳат аввали маконе, ки аз ин об сабз ва хуррам шуд, онро «Мотурид» ном ниҳоданд.
Ва баъзе ин ҳикоятро ба Ҳазрати Шайх Абу Мансури Мотуридӣ ва Ҳазрати Хизр алайҳис-салом нисбат мекунанд.
Ва одату расми қадими мардуми ин шаҳр аст, ки дар охири соли Аҷам, шаби душанбеи охири сол, бар лаби ин ҷўйи Оби Раҳмат ҷамъ мешаванд ва дар ин ҷўй ғуслу таҳорат мекунанд ва аз ин оби ҷўйи табаррук мегиранд.»

Солҳои панҷоҳуми асри гузашта аз баъзе пиронсол шунида будам, ки ҷавонмардони шаҳр чанд рўз пеш аз Наврўз дар соҳили Оби Раҳмат хаймаҳо зада Наврўзро дар ин ҷо истиқбол мекардаанд. Ва шарти асосии ин ид ғусл кардан ба оби ин рўдак будааст.

Ин аз русуми ягон дине нест ба ғайри дини митроӣ. Танҳо дар дини митроӣ расми пеш аз Наврўз ғусл кардан яке аз фароизи ин оин буд. Берунӣ дар «Осор-ул-боқия» (саҳ. 236 нашри сирилики Душанбе) ба маънои чунин ғуслро аз гуноҳҳо пок шудан ба амри Худованд медонад. Ва илова мекунад:
«Сабаби ин ки эрониён дар ин рўз ғусл мекунанд, ин аст, ки ин рўз ба Харузо, ки фариштаи об аст, тааллуқ дорад. Ва обро ба ин фаришта муносибате аст. Ва аз ин ҷост, ки мардум дар ин рўз ҳангоми сапедадам аз хоб бармехезанд ва бо оби корезу ҳавз худро мешўянд. Ва гоҳе низ оби ҷорӣ бар худ аз баҳри табаррук вп дафъи офат мерезанд.
Ва дар ин рўз мардум ба якдигар об мепошанд.»
Тибқи қавонини зардуштӣ дар наҳру кўл ғусл кардан манъ аст. Ба ин сабаб ибтидои чунин ғуслу обпошиҳои Наврўзӣ танҳо дар оини митроӣ буда метавонад.

Муаррихони оини масеҳӣ бар ин назаранд, ки чунин русумро масеҳият дар замонҳое, ки масеҳияту митроизм дар салтанати Рум паҳлуи ҳам қарор доштанд, аз митроиён қабул кардааст.

суббота, 9 апреля 2011 г.

Худои суғдиён кӣ буд?

Як хонандаи Герби шердор иброз дошт, ки агар худои суғдиён Аҳуро Маздо набошад, чӣ далелҳои дигаре ҳастанд, ки ин даъворо қувват медиҳанд.

Камина донишманди таърих нестам, вале аниқ медонам, ки дар байни садҳо адад деворнигораву ҳайкалчаву дигар зарфҳои суратдоре, ки археологҳо аз қабатҳои мадании тоисломии Суғд ёфтаанд, ягонто ҳам сурати Аҳуро Маздо нест.

Дар байни дастхатҳои бостонии суғдӣ ягон бор номи худои асосии зардуштиён зикр намешавад.

Бубинед, ки Бобоҷон Ғафуров дар китоби «Тоҷикон» (Душанбе, 1983 саҳ. 383) чӣ навистааст:
Тадқиқоти солҳои охири забоншиносон хеле маълумоти муфид дод. Дар никоҳхати Қалъаи Муғ қасаме зикр мешавад, ки ба номи Баг ва Митра ном худоҳо дода шудааст. Баг ин худи ҳамон худо аст, ки ҳанўз дар «Ригведа» дар катори Митра дучор мешавад ва худоест, ки мартабааш андак поёнтар аст. Ба ақидаи В.Б.Хеннинг, дар никоҳхати Қалъаи Муғ Баг баробари Митра ва, ҳатто аз Митра ҳам андак болотар меистад. Митра бошад, мисли Баг чун худое тасвир шудааст, ки мутасаддии муоҳида бошад. Ношири никоҳхат В.А.Лившиц ба ин даъво зид баромад ва ба ин кор асос ҳам дошт. Муқоисаву таҳлили ҳамаи матнҳои Қалъаи Муғ (ва дигар ҳуҷҷатҳои суғдӣ) В.А.Лившицро ба чунин хулоса водор кард, ки ин номи худои асосӣ, яъне номи Аҳуро Маздо мебошад, вале суғдиён одатан номи пурраи ин худоро (xωumzt’βγ – «Баг Аҳура Маздо») ба забон намеоварданд ва ба қалам намедоданд (ба ҳар ҳол навишти он ниҳоят кам вомехўрад).

Дар саҳифаи 381 бошад, Ғафуров оиди ғалабаи пурраи зардуштия дар Осиёи Миёна ба А.Беленицкий зид баромада мегўяд:
А.М.Беленицкий ба ақидаҳои худ ҳамон қоидаву қонунҳои зардуштияро асос кардааст, ки дар Эрони сосонӣ маъмул буд. Вале зардуштияи Осиёи Миёна ба зардуштияи Эрон айнан монанд нест. Бинобар ин дар ҳалли ин масъала бисьёр эҳтиёт шудан даркор. Ҳанўз В.В.Бартольд тахмин карда буд, ки ақоид ва русуми зардуштиёни Осиёи Миёна «аз ақоиди пайравони аслии Зардушт хеле фарқ мекунад». А.Ю.Якубовский навишта буд: «асоси ҳам зардуштияи Эрон ва ҳам дини суғдиёну бохтарҳову хоразмиён ким-чи хел эътиқоду ақоиду русуми ягона буд ва он эътиқод, аз як тараф, тасаввуроти дуалистонаро дар бораи муборизаи олами некӣ ва бадӣ, аз тарафи дигар, парастиши оташро дарбар мегирифт. Дар Эрон зардуштия ба дини давлатӣ табдил ёфт ва соҳиби ақоиди мустаҳкаму аниқ гардид ва ташкилоти мураккабу пешвою роҳбарони он ба миён омад, ки ба корҳои давлатӣ, алалхусус, дар ҷабҳаи идеология таъсири зўр доштанд. Дар Осиёи Миёна тақдири зардуштия дигар хел шуд – яъне ақоиди аниқу мустаҳкам ба вуҷуд наовард, ба дини давлатӣ табдил наёфт, зеро худи ин давлат ягона набуд ва пешвои роҳбарони он ҳам ба як ташкилоти тавонои мустаҳкам муттаҳид шуда натавонистанд. Зардуштия бо динҳои маҳаллӣ омехта шуд, ки онҳо, аз афти кор, ба парастиши оташ хеле мувофиқат доштанд. Барои ифодаи дини суғдие, ки ба ин давраҳо нисбат дошт, ҳатто истилоҳи махсус «маздоия» пешниҳод карда шуд».
Бояд дар назар дошт, ки дар оини митроӣ Митро худо нест, ба мисли Исои Масеҳ одамхудо ва паёмбар аст. Митро пайравони худро ба парастиши худои яккаву ягона, ки суғдиён Баг меномиданд, даъват мекард.

Дар никоҳхати Қалъаи Муғ зери номи Баг аз худои оини митроӣ сухан меравад. Аммо В.Лившиц пофишорӣ кардааст, ки зери ин ном Аҳуро Маздоро дар назар доштанд. Аммо ба тақвияти фикраш далел оварда натавонистааст.

Аммо дини зардуштия дар байни қисме аз суғдиён будааст, ки дар ин бора аз устодонҳои археологҳо пайдо карда ва маълумоти сафири Хитой Вэй-цзе, ки дар ибтидои асри VII ба Суғд омада буд, метавон огоҳӣ ёфт.

Бинобар мушкилоти сангини тадқиқи ин масъала Б.Ғафуров таъкид кардааст, ки дар маъхазҳои суғдӣ, хитоӣ, арабӣ ва тоҷикию форсӣ маълумот хаст, аммо муқоисаи онҳо кори хело душвор аст ва ба ин сабаб доир ба диндории суғдиён ягон асари мукаммал таълиф нашудааст.

Ба фикри камина худои қисми аъзами суғдиён худои яккаву ягонаи митроист, ки сурат надорад, ба мисли худоёни динҳои ҷаҳонии яктопарастӣ ва ба ин сабаб дар ягон ҷо тасвире надорад.