Аз онҳое, ки бо мақолаи «Мусулмонии митроиён пеш аз пайдоиши ислом» шинос шуданд, яке изҳор кард, ки ба кеши митроӣ афзалият додаам.
Ҳеҷ имкони афзалият додан набуд, ҳарчанд ошиқи ин оини ниёгон бошӣ. Барои далелҳо ба асари Берунӣ «Осор-ул-боқия»-и чопи Душанбе муроҷиат кардам ва ҳар чизе ки гирифтаам аз ин китоб аст.
Берунӣ бошад дар навиштани иду рўзаҳои мазҳаби собиён аз маълумоти касе истифода кардааст, ки аз мазҳабҳои митроӣ ба яке ҳам тааллуқ надорад. Яъне маълумотро ба Берунӣ касе додааст, ки ба дини ғайримитроӣ мансуб аст ва фариштаҳои митроиёнро рўирост ҷин ва шайтон мегўяд. Берунӣ ҳанчун олим пай бурдааст, ки беҳтар аст аз забони яке аз собиён маълумот бигирад. Ва ваъда додааст, ки баъди бо яке аз собиён дучор шуда сўҳбат кадан ба маълумоти дар китоб овардааш ислоҳот ворид хоҳад кард. Мутаассифона ба Берунӣ дигар чунин имконият пеш наомадааст ва мо танҳо маълумоти нокофиро соҳибем, ки душмани дини мироӣ додааст. Эҳтимол шахсест, ки дар ҳамсоягӣ бо онон зистааст. Чунин шахс метавонад бисёре аз русуми неки митроиёнро дар ҳангоми нақл кардан фаромўш кунад ва ё қасдан фурў гузорад.
Аммо он чизи нокифояе, ки гуфтааст, оини митроиро дар мисоли яке аз мазҳабҳои он хеле ҷаззоб ҷилва медиҳад. Лозим аст донистани он русумҳои бостонӣ барои имрўзиён, ки ақалан бидонем Наврўз дар оғоз чӣ амалҳои некро густариш дода буд.
Агар фасли «Идҳои маҷусиёни қадим ва иду рўзаҳои собиён»-ро бихонед, ба ин хулоса хоҳед омад, ки онон пеш аз Наврўз як моҳ рўза медоштаанд. Ва бахши аъзами ин рўза аз гўшт нахўрдан иборат будааст. Рўзаи онон бе фитр нест ва ҳатман рўзаи ин фитр ба Наврўз рост хоҳад омад.
Сари ҳар сатри Берунӣ фикр бояд кард ва ин кори ҳар як дилетант не, балки донишмандони торих бояд бошад.
Он гоҳ мо хоҳем дарёфт, ки Наврўз оғози накўкориҳои бузурге будааст.
Оё имрўз мо метавонем пеш аз Наврўз як моҳи тамом гўшт нахўрем ва фитри онро ба онҳое диҳем, ки мўҳтоҷанд?
Не, мо метавонем бигўем, ки он шахси ғайримитроии ба Берунӣ маълумотдода муболиға кардааст ва мо ҳаргиз чунин амали некро анҷом нахоҳем дод.
Барои баҳои илмӣ додан ба ин ё он дини аз байн рафта маҷбур ҳастем, ки муқоиса кунем ақалан бо оини зардуштия.
Пиндори нек, гуфтори нек, кирдори нек фикрест олӣ, аммо шиормонанд. Метавон ҳар замон гуфт, дар сари сина овехт, аммо иҷро накард.
Аммо системаи рўзадорию фитри митроӣ механизми доимоамалкунандаи накўкорӣ буд. Шиор набуд.
Баъд бояд тибқи мантиқ мебуд, агар тахмин мекардем, ки он одами аз рўзадорию идҳои собиён маълумотдода бо вуҷуди ҳофизаи хуб доштан камаш чаҳоряки маросимҳои собиёнро фаромўш карданаш табиист.
Ба даъвои ин душмани оини митроӣ бо назари танқидӣ бояд нигарист.
Масалан ў гуфтааст, ки собиён хатна намекунанд. Оре, агар хатна мекарданд, ориёӣ намебуданд, чун қавмҳои ориёӣ дар кишварҳои иқлимаш сард шакл гирифтаанд ва дар обу ҳавои сард бактерия зиёд нест ва эҳтиёҷ ба хатна крдан нест.
Сипас гуфтааст: бисёр корҳои онон мисли мусулмонон аст. Сухан аз оине меравад, ки шаш ҳазор сол пеш пайдо шудааст. Яъне дар ҳамон замон ин пешрафт буд. Мурдаро ба замин гўр мекардаанд, то ки бемориҳои сироятӣ аз он ба атроф паҳн
нагардад.
Рўзадории митроиёнро низ донишмандона бояд баррасӣ ва таҳлил кард. Як моҳ пеш аз Наврўз гўшт нахўрдан организмро суст кардан нест. Чун хўрдани тухми мурғу шир манъ нагардидааст ва организм аз камбуди сафеда зарар намебинад. Митроиён омўзиши илми тиб ва дорусозиро рукни муҳими оини хеш меҳисобиданд, яъне бисёр корҳои онон аз ҷумла рўзадорӣ мустаҳкам кардани иморати бадан аст, на заиф гардонидани он. Барои онҳо ин хеле муҳим буд чун ҳар моҳ чанд хели рўзадорӣ доштаанд.
Агар чарб нахўрдани ононро низ (баъзеи ин рўздориҳо як-ду ҳафта аст) ба назар гирем, пас аз нигоҳи табибони муосир холестеринро дар таркиби хуни худ кам намуда умрро дароз мекардаанд.
Он чӣ камина менависад, публисистикаи як ҳаводори торихи ниёгон аст. Сухани асосиро дар пажўҳишҳои худ бояд донишмандон бигўянд. Вазифаи рўзноманигор тадқиқи илмӣ нест, масъала гузоштан аст.
Инак суоли аввал ба донишмандони торих: агар пеш аз ислом дар кишвари мо танҳо оини зардуштӣ бошад, чаро аз қабатҳои мадании асрҳои VII-IX-и мелодӣ ҳайкалчаҳои Митроро пайдо кардаанд ва чаро дар асри XI дар Саманқанд ҷамоати собиён вуҷуд доштааст?
Дар китоби «Таърихи Самарқанд» (Тошканд, 1969, саҳ 126) навиштаанд, ки худое, ки суғдиёни води Зарафшон дар асрҳои V-VII мепарастиданд, Дес ном доштааст ва барои ў ҳар рўз панҷ шутуру даҳ аспу сад гўсфандро қурбон мекадаанд.
Торихнависони мо бояд равшан муайян кунанд, ки ин Дес кадом худост. Зардуштия чунин худоро намешиносад.
Дар сурат: ҳайкалчаи митроии аз Самарқанд пайдогардида (замони Кушониён). Ба салиби дасташ эътибор диҳед. Акс аз китоби «История Самарканда».
понедельник, 4 апреля 2011 г.
суббота, 2 апреля 2011 г.
Мусулмонии митроиён пеш аз пайдоиши ислом
Оиди Наврўз фикри бисёре гуфтанду боз хоҳанд гуфт. Иди баҳор гуфтанд, иди кишоварзон гуфтанд ва ҳатто ба замони зардуштӣ бурда часпонданд, дар сурате ки дар Авесто оиди Наврўз ягон гимн нест.
Барои он ки роҳбарони шўравӣ манъ накунанд, гуфтанд, ки ба дин ҳеҷ алоқае надорад.
Бо ҳамин суханҳо фари илоҳиро аз сари Наврўз бардоштанд ва касе маҷоле надошт, ки дафтари торихро амиқтар назар кунад, ки Наврўз дар оғоз мисли ҳама идҳои бостонӣ чи мазмуну мўҳтавои аҳуроӣ дошт.
Ҳоло низ метарсанд, ки агар ин суханҳоро бинависанд мабодо зиддияте байни Наврўз ва ислом пайдо шавад. Ва сарфи назар мекунанд, ки дар ҳазору чорсад сол пайдо нашуду магар зиддият ба чӣ сабаб имрўз пайдо мешудааст.
Бо ислом зиддият накардани Наврўз як сабаби дигар низ дорад. Бисёр корҳои савобе, ки дар Наврўз дар арафа ва давоми он карда мешаванд, аз корҳои хайри мусулмонӣ маҳсуб мегарданд.
Эҳтимол чунин ҷиҳатҳои монанди динҳои миитроиву исломро Берунӣ зиёд дидааст, ки мегўяд: бисёр корҳои онон мисли мусулмонон аст.
Берунӣ дар замони худ оид ба оини митроӣ маълумотӣ кофӣ ба даст оварда наметавонист. Аммо пораҳое аз мазҳабҳои ин оин дар Ироқ будаанд, ки аз рўи гуфтаи Берунӣ ононро аз эронзамин Бухтаннаср ба Бобул оварда буд. Ба фикри ў кеши собиён бо маҷусияту яҳудият омехта аст. Берунӣ дини яҳудиро қадимтарин мешуморад. Ба фикри камина ин динҳо дар марзҳои аз ҳамдигар бисёр дур дар як давра пайдо шудаанд.
Номҳои мазҳабҳои ироқии митроӣ чунин будааст: ҳунафо, васания ва ҳаррониён. Ба кавли Берунӣ ҳаррониён бозмондагони шохаи румии оини митроиянд.
Берунӣ аз маълумоти дар китоби худ овардаи ситорашиноси асри IX-и тоҷик Муҳаммад бинни Абдулазизи Ҳошимӣ истифода бурдааст. Ин ситорашинос дар асари худ «Зичи комил» миқдоре аз идҳои собиёнро зикр карда будааст.
Теъдоди ин идҳо он қадар зиёданд, ки дар даъвои баъзе олимон оиди нишотовар будани тамаддуни ниёгони мо муболиғае нест. Оре нишот инсонро рўҳбаланд мекунад, ба ў болу пар мебахшад, ба корҳои савоби бештаре ҷалб мекунад, чун теъдоди на чандон ками ин идҳо иди фитр будааст. Баъзе моҳҳо гушт намехўрдаанд ва баъзе моҳҳо чарб, яъне равғани ҳайвонот. Яъне рўзадории якранг не, рўзадории гуногун. Баъд он чи аз ин рўзадорӣ зиёд карданд, дар Иди Фитр хайр мекардаанд.
Яъне дар оини митроӣ хайру саховат кардан ба маротиб зиёдтар будааст, нисбат ба баъзе динҳои ҷоҳонӣ, ки имрўз ҳастанд.
Берунӣ ибораи «ифтори занон»-ро ба кор бурдааст, ки даъвои баъзе олимонро оиди дар дини митроӣ аз маъракаҳо барканор будани занон ботил месозад. Терракотҳои бостоншиносон аз вайронаҳои шаҳрҳои бостонии Осиёи Марказӣ пайдо намуда гувоҳӣ медиҳанд, ки дар он замонҳо парастиши Аноҳито вуҷуд дошт, ки модари одамхудо Митро маҳсуб мегардид.
Яъне ҷое, ки чунин гиромидошт вуҷуд дорад, мақоми зан на чандон паст аст, чунон ки баъзеҳо тасаввур мекунанд.
Берунӣ оташпарасту офтобпарасту ситорапарастии митроиёнро рад мекунад. Нурҳоро таъзим мекунанд, навиштааст ў. Таъзим ба маънои бузург шумурдану гиромӣ доштан аст.
Митроиён танҳо ба худои яккаву ягона саҷда мекардаанд. Азбаски аз намози онон танҳо се намоз дар бахши рўзонаи шабонарўз аст, наметавон ба ў бовар накард.
Дар тасаввури онон худо мавҷуди диданашаванда аст ва дар ҳама ҷо ҳузур дорад. Ба ин сабаб як тоифа ба сўи ҷануб ва тоифаи дигар ба сўи шимол саҷда мекардаанд.
Офтобпарасту оташпараст мебуданд, чунин намекарданд. Агар ба таҳорату намозу рўзаи онон эътибор диҳед, хулоса хоҳед кард, ки ниёгони тоҷик дар он замонҳои хеле қадим баъзе русумҳои мусулмониро доштаанд. Ва агар мусулмониро асосан аз теъдоди зиёди корҳои савоб иборат бидонед, пас онҳо мусулмонтар аз мусулмонони муосиранд.
Ва собиёнро ихтисоршудаи калимаи савобиён бояд хонд.
Баъд пажуҳишгарон хоҳанд муқоиса кард: митроиён ба худо наздиктар буданд ё масеҳиву мусулмонони муосир. Шакке нест, ки дар ин боб низ онҳо пирўз шаванд.
Ҷурми бузурги оини митроӣ он буд, ки китоб надошт!
Чунин китоб Қръон гардид, ки гўё чун нигини мувофиқ ба нигиндони тоҷи тафаккури ниёгони мо ҷой гирифт.
Ва муболиға накардаам, вақте ки аз ин пеш нависта будам: оини митроӣ барои вуруди ислом ба зарзаминҳои мо заминро хеле ҳамвор кардааст.
Ҳар як ҳамватани аз таърих каме огоҳи мо медонад, ки «Пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек» тоҷи мафкураи инсонпарваронаи зардуштӣ ё авестоист, ки наметавонад аз он беҳтаре эҷод шавад.
Намедонам ин шиор ба зардуштия аз оини митроӣ интиқол ёфтааст ё танҳо хоси зардуштия будааст. Аммо шиносоӣ бо бозмондаҳои оини митроӣ, ки Берунӣ зикр мекунад, ба сари ин фикр меорад, ки митроиён бо эҷоди низоми рўзадориву фитрҳо дар давоми моҳҳои сол системи ё худ механизми доимо амалкунандаи накўкориро ба вуҷуд овардаанд. Ва бо ин накўкориро мазмуни асосии ҳаёти митроӣ намудаанд.
Барои он ки роҳбарони шўравӣ манъ накунанд, гуфтанд, ки ба дин ҳеҷ алоқае надорад.
Бо ҳамин суханҳо фари илоҳиро аз сари Наврўз бардоштанд ва касе маҷоле надошт, ки дафтари торихро амиқтар назар кунад, ки Наврўз дар оғоз мисли ҳама идҳои бостонӣ чи мазмуну мўҳтавои аҳуроӣ дошт.
Ҳоло низ метарсанд, ки агар ин суханҳоро бинависанд мабодо зиддияте байни Наврўз ва ислом пайдо шавад. Ва сарфи назар мекунанд, ки дар ҳазору чорсад сол пайдо нашуду магар зиддият ба чӣ сабаб имрўз пайдо мешудааст.
Бо ислом зиддият накардани Наврўз як сабаби дигар низ дорад. Бисёр корҳои савобе, ки дар Наврўз дар арафа ва давоми он карда мешаванд, аз корҳои хайри мусулмонӣ маҳсуб мегарданд.
Эҳтимол чунин ҷиҳатҳои монанди динҳои миитроиву исломро Берунӣ зиёд дидааст, ки мегўяд: бисёр корҳои онон мисли мусулмонон аст.
Берунӣ дар замони худ оид ба оини митроӣ маълумотӣ кофӣ ба даст оварда наметавонист. Аммо пораҳое аз мазҳабҳои ин оин дар Ироқ будаанд, ки аз рўи гуфтаи Берунӣ ононро аз эронзамин Бухтаннаср ба Бобул оварда буд. Ба фикри ў кеши собиён бо маҷусияту яҳудият омехта аст. Берунӣ дини яҳудиро қадимтарин мешуморад. Ба фикри камина ин динҳо дар марзҳои аз ҳамдигар бисёр дур дар як давра пайдо шудаанд.
Номҳои мазҳабҳои ироқии митроӣ чунин будааст: ҳунафо, васания ва ҳаррониён. Ба кавли Берунӣ ҳаррониён бозмондагони шохаи румии оини митроиянд.
Берунӣ аз маълумоти дар китоби худ овардаи ситорашиноси асри IX-и тоҷик Муҳаммад бинни Абдулазизи Ҳошимӣ истифода бурдааст. Ин ситорашинос дар асари худ «Зичи комил» миқдоре аз идҳои собиёнро зикр карда будааст.
Теъдоди ин идҳо он қадар зиёданд, ки дар даъвои баъзе олимон оиди нишотовар будани тамаддуни ниёгони мо муболиғае нест. Оре нишот инсонро рўҳбаланд мекунад, ба ў болу пар мебахшад, ба корҳои савоби бештаре ҷалб мекунад, чун теъдоди на чандон ками ин идҳо иди фитр будааст. Баъзе моҳҳо гушт намехўрдаанд ва баъзе моҳҳо чарб, яъне равғани ҳайвонот. Яъне рўзадории якранг не, рўзадории гуногун. Баъд он чи аз ин рўзадорӣ зиёд карданд, дар Иди Фитр хайр мекардаанд.
Яъне дар оини митроӣ хайру саховат кардан ба маротиб зиёдтар будааст, нисбат ба баъзе динҳои ҷоҳонӣ, ки имрўз ҳастанд.
Берунӣ ибораи «ифтори занон»-ро ба кор бурдааст, ки даъвои баъзе олимонро оиди дар дини митроӣ аз маъракаҳо барканор будани занон ботил месозад. Терракотҳои бостоншиносон аз вайронаҳои шаҳрҳои бостонии Осиёи Марказӣ пайдо намуда гувоҳӣ медиҳанд, ки дар он замонҳо парастиши Аноҳито вуҷуд дошт, ки модари одамхудо Митро маҳсуб мегардид.
Яъне ҷое, ки чунин гиромидошт вуҷуд дорад, мақоми зан на чандон паст аст, чунон ки баъзеҳо тасаввур мекунанд.
Берунӣ оташпарасту офтобпарасту ситорапарастии митроиёнро рад мекунад. Нурҳоро таъзим мекунанд, навиштааст ў. Таъзим ба маънои бузург шумурдану гиромӣ доштан аст.
Митроиён танҳо ба худои яккаву ягона саҷда мекардаанд. Азбаски аз намози онон танҳо се намоз дар бахши рўзонаи шабонарўз аст, наметавон ба ў бовар накард.
Дар тасаввури онон худо мавҷуди диданашаванда аст ва дар ҳама ҷо ҳузур дорад. Ба ин сабаб як тоифа ба сўи ҷануб ва тоифаи дигар ба сўи шимол саҷда мекардаанд.
Офтобпарасту оташпараст мебуданд, чунин намекарданд. Агар ба таҳорату намозу рўзаи онон эътибор диҳед, хулоса хоҳед кард, ки ниёгони тоҷик дар он замонҳои хеле қадим баъзе русумҳои мусулмониро доштаанд. Ва агар мусулмониро асосан аз теъдоди зиёди корҳои савоб иборат бидонед, пас онҳо мусулмонтар аз мусулмонони муосиранд.
Ва собиёнро ихтисоршудаи калимаи савобиён бояд хонд.
Баъд пажуҳишгарон хоҳанд муқоиса кард: митроиён ба худо наздиктар буданд ё масеҳиву мусулмонони муосир. Шакке нест, ки дар ин боб низ онҳо пирўз шаванд.
Ҷурми бузурги оини митроӣ он буд, ки китоб надошт!
Чунин китоб Қръон гардид, ки гўё чун нигини мувофиқ ба нигиндони тоҷи тафаккури ниёгони мо ҷой гирифт.
Ва муболиға накардаам, вақте ки аз ин пеш нависта будам: оини митроӣ барои вуруди ислом ба зарзаминҳои мо заминро хеле ҳамвор кардааст.
Ҳар як ҳамватани аз таърих каме огоҳи мо медонад, ки «Пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек» тоҷи мафкураи инсонпарваронаи зардуштӣ ё авестоист, ки наметавонад аз он беҳтаре эҷод шавад.
Намедонам ин шиор ба зардуштия аз оини митроӣ интиқол ёфтааст ё танҳо хоси зардуштия будааст. Аммо шиносоӣ бо бозмондаҳои оини митроӣ, ки Берунӣ зикр мекунад, ба сари ин фикр меорад, ки митроиён бо эҷоди низоми рўзадориву фитрҳо дар давоми моҳҳои сол системи ё худ механизми доимо амалкунандаи накўкориро ба вуҷуд овардаанд. Ва бо ин накўкориро мазмуни асосии ҳаёти митроӣ намудаанд.
среда, 30 марта 2011 г.
Чашмаҳои муқаддаси митроӣ
Аз бозе, ки ғусли тамъид ва оиди намудҳои таҳорати митроиён камтарак тасаввуроте ҳосил намудам, доимо фикр мекардам, ки агар чунин чашмаҳо дар замони бостон дар кишвари мо вуҷуд дошта бошанд, то ба имрўз омада расидаанд, чун чашмаҳо аксар абадианд ва ҳеҷ гоҳ хушк намешаванд, агар барф ҳасту борон ҳаст.
Аллома Берунӣ оид ба идҳои яке аз мазҳабҳои митроӣ, ки худро дар замони халифаҳои аббосӣ «собӣ» ном гузоштаанд, сухан ронда дар мавриди иди вобаста ба об чунин навистааст:
Дар шаҳри Самарқанд яке аз чашмаҳои қадимӣ ҳаст, ки то ҳол оби он қулфкушои мушкилиҳо ба ҳисоб меравад ва он дар мазори Хоҷа Рўшноӣ аст. Мақоли тоҷикии «об - рўшноӣ» ба тахмини камина аз он ҷо тавлид шудааст. Ҳар ҳафта дар рўзи чоршанбе мардуме, ки мушкилоте дорад оби ин чашмаро бо зарфе бо худ мебарад.
Аммо дар Бухоро ду чашмаро метавон ба давраҳои митроӣ ихтисос дод. Ҳар ду имрўз Чашмаи Аюб ном доранд, яке дар шаҳри Бухорост ва дигаре дар ноҳияи Вобканди Бухоро. Свастикаҳои пештоқи чашма таъкидест бо он замонҳои қадим.
Аллома Берунӣ оид ба идҳои яке аз мазҳабҳои митроӣ, ки худро дар замони халифаҳои аббосӣ «собӣ» ном гузоштаанд, сухан ронда дар мавриди иди вобаста ба об чунин навистааст:
Ҳилоли об – рўзи сеюми иди Дайлафатон, санами Зўҳра аст ва гоҳе рўзи ҳафтум ҳамин идро мегиранд. Ва дар бисту чорум дар чашмаи оби гарми Саруҷ ба эътисолу шустушўй мепардозанд. Ва дар рўзи бисту шашум низ ид аст. Ва дар рўзи бисту ҳаштум иди Кифармисоаст. Ва дар рўзи сиюм аз охирин шустушўй дар чашмаи оби гарми Саруҷ фориғ мешаванд.
Дар шаҳри Самарқанд яке аз чашмаҳои қадимӣ ҳаст, ки то ҳол оби он қулфкушои мушкилиҳо ба ҳисоб меравад ва он дар мазори Хоҷа Рўшноӣ аст. Мақоли тоҷикии «об - рўшноӣ» ба тахмини камина аз он ҷо тавлид шудааст. Ҳар ҳафта дар рўзи чоршанбе мардуме, ки мушкилоте дорад оби ин чашмаро бо зарфе бо худ мебарад.
Аммо дар Бухоро ду чашмаро метавон ба давраҳои митроӣ ихтисос дод. Ҳар ду имрўз Чашмаи Аюб ном доранд, яке дар шаҳри Бухорост ва дигаре дар ноҳияи Вобканди Бухоро. Свастикаҳои пештоқи чашма таъкидест бо он замонҳои қадим.
четверг, 24 марта 2011 г.
Абўрайҳони Берунӣ оид ба митроизм
Аз ин пеш бо истинод ба пажуҳишгари Мавзолейи Сомониён М.Булатов навишта будам, ки дар замоне, ки Абўрайҳони Берунӣ зистааст, яъне дар асри ёздаҳи мелодӣ дар Самарқанд собиён, яъне офтобпарастон ҷамъияти худро доштанд.
Берунӣ низ дар «Осор-ул-боқия» офтобпарастон яъне митроиёнро собиён мегўяд. Ба қавли пажуҳишгари Мавзолейи Сомониён М.Булатов донишманди таърих А.М.Беленицкий оид ба нуҷумпарастӣ ва таъсири он ба шаклгирии афкори мардуми Осиёи Миёна мушоҳидаҳои зиёде доштааст.
Берунӣ дар фасли «Таърихҳои касоне, ки пайғамбариро ба худ бастанд ва умматҳое, ки фиреби эшонро хўрдаанд» оид ба пайдоиши оини митроӣ ба тариқе хома меронад, ки аз ровиёни гуногун шунидааст ва пайравони меҳрпарастиро «собиин» ва ё «собиён» ном мебарад:
Сипас маълумоте овардааст, ки ба он бовар кардан душвор аст. Чун руҳониёни динҳои нав барои гардондани ихлоси мардуми хеш аз динҳои собиқ ҳар кори қабеҳро ба пайравони динҳои пешин нисбат медоданд. Ин ҷо Берунӣ ба пайравони мазҳаби «Ҳаррония», ки гўё ба сабаби ситорапарастиашон ба шумор собиёнанд, ба ситораи Муштарӣ одам қурбон карданро мансуб медонад ва таъкид меварзад, ки Иброҳим дар аввал пайрави ин оин буд ва писарашро барои Муштарӣ қурбон кардан хост, аммо Муштарӣ дар лаҳзаи охир писари ўро бо қўчқор, яъне гўсфади нар иваз мекунад.
Воқеан ҳам баъзе қабилаҳои Арабистон то ислом барои худои борон дар хушксолӣ одамро қурбон мекарданд, аммо ба одамқурбонкунии митроиён ягон далели боварибахш нест, одамхудо Митро бошад дар ҳама муҷассамаву тасвирҳо таврест, ки гўсоларо қурбон мекунад.
Ба ин сабаб ба навиштаҳои Берунӣ бояд бо назари танқидӣ нигарист ва дар ин маврид шолӣ бо курмаки зиёд омехтааст, ки ҳақиқатро ҷудо кардан корест на чандон осон. Акнун ба ин сатрҳо диққат кунед:
Дар фасли «Дар бораи иду ҷашнҳое, ки дар моҳи порсиён аст» Берунӣ равшан таъкид кардааст, ки Наврўз эҷоди собиён яъне митроиён аст:
Берунӣ низ дар «Осор-ул-боқия» офтобпарастон яъне митроиёнро собиён мегўяд. Ба қавли пажуҳишгари Мавзолейи Сомониён М.Булатов донишманди таърих А.М.Беленицкий оид ба нуҷумпарастӣ ва таъсири он ба шаклгирии афкори мардуми Осиёи Миёна мушоҳидаҳои зиёде доштааст.
Берунӣ дар фасли «Таърихҳои касоне, ки пайғамбариро ба худ бастанд ва умматҳое, ки фиреби эшонро хўрдаанд» оид ба пайдоиши оини митроӣ ба тариқе хома меронад, ки аз ровиёни гуногун шунидааст ва пайравони меҳрпарастиро «собиин» ва ё «собиён» ном мебарад:
Миёни анбиё ва мулук ҷамоате аз мутанабиин зоҳир шуданд, ки китоб аз шумориши онон қосир аст. Баъзе аз эшон ҳалок шуданд, бидуни он ки касе бар ў пайравӣ кунад ва ҷуз номе дар сафҳаи рўзгор нагузоштааст. Баъзе дигарро уммате мутобиат карданд ва эшон дар назди ин уммат боқӣ ва поянда монд. Ва ин умматҳо таърихи эшонро зикр мекунанд. Пас, мо бояд, ки таворихи машҳуртарини эшонро зикр кунем.
Нахустин шахсе, ки аз ин даста зикр мешавад Бузосаф аст, ки чун як сол аз подшоҳии Таҳмурас гузашт, дар Ҳинд зоҳир шуд. Ва китобе ба порсӣ биёвард ва ба миллати Собиин даъват кард ва халқе зиёд ўро пайравӣ карданд.
Подшоҳони Пешдодӣ ва баъзе аз Каён, ки Балхро ҷойгоҳи худ қарор дода буданд, Офтобу Моҳ ва кавокибу куллиёти аносирро то замони пайдоиши Зардушт, дар соли сеюм, аз салтанати Гуштопс, мепарастиданд.
Сипас маълумоте овардааст, ки ба он бовар кардан душвор аст. Чун руҳониёни динҳои нав барои гардондани ихлоси мардуми хеш аз динҳои собиқ ҳар кори қабеҳро ба пайравони динҳои пешин нисбат медоданд. Ин ҷо Берунӣ ба пайравони мазҳаби «Ҳаррония», ки гўё ба сабаби ситорапарастиашон ба шумор собиёнанд, ба ситораи Муштарӣ одам қурбон карданро мансуб медонад ва таъкид меварзад, ки Иброҳим дар аввал пайрави ин оин буд ва писарашро барои Муштарӣ қурбон кардан хост, аммо Муштарӣ дар лаҳзаи охир писари ўро бо қўчқор, яъне гўсфади нар иваз мекунад.
Воқеан ҳам баъзе қабилаҳои Арабистон то ислом барои худои борон дар хушксолӣ одамро қурбон мекарданд, аммо ба одамқурбонкунии митроиён ягон далели боварибахш нест, одамхудо Митро бошад дар ҳама муҷассамаву тасвирҳо таврест, ки гўсоларо қурбон мекунад.
Ба ин сабаб ба навиштаҳои Берунӣ бояд бо назари танқидӣ нигарист ва дар ин маврид шолӣ бо курмаки зиёд омехтааст, ки ҳақиқатро ҷудо кардан корест на чандон осон. Акнун ба ин сатрҳо диққат кунед:
Ва мо аз эшон беш аз ин намедонем, ки мардуме ҳастанд, ки худовандро ягона медонанд ва аз қабоҳат худро тоза нигоҳ медоранд. Ва ўро ба салбӣ васф мекунанд ва ба эҷоб, мисли он ки мегўянд: «Маҳдуд намешаваду дида намегардад ва ситам намекунаду ҷавр наменамояд ва ҳақтаолоро ба номҳои зебо мехонанд», вале ба тариқи маҷоз, зеро дар назди онҳо сифате ҳақиқатан вуҷуд надорад ва тадбири оламро ба фалаку ҷирмҳои он нисбат медиҳанд. Ва ба ҳаёту нутқу самъу басари афлок қоиланд ва нурҳоро таъзим менамоянд. Ва аз осори эшон қуббаест, ки дар болои меҳроб дар ҷомеи Димишқ аст, ки дар аёме, ки юнониён ва Рум бар дини онҳо буданд, намозхонаи эшон буд, баъд ба дасти яҳудиён афтод ва аз барои худ каниса гардониданд. Сипас насоро бар онҳо ғалаба ёфтанд ва аз барои хеш ибодатхона гардониданд, то он ки замони ислом шуд ва мусулмонон он маконро масҷид карданд. (Ин ҷо бо вожаи қубба гунбади ибодатхонаи митроиёнро дар назар дорад, ки Офтоб хар соате дар яке аз равзанаҳои зери гунбад чеҳраи худро намоён мекард барои мардуми дохили маъбад – А.И.)
Ва аз барои ин тоифа се намоз воҷиб аст: Нахуст дар назди тулўи Шамс ҳашт ракъат, дуюм қабл аз заволи Шамс аз васатуссамо панҷ ракъат, сеюм ҳангоми ғуруби Офтоб панҷ ракъат. Ва дар ҳар ракъат аз намозашон се саҷда аст. Ва дар соати дуюми рўз як намози нофила мехонанд ва яке дигареро дар соати нўҳ аз рўз ва сеюмеро дар соати сеюм аз шаб. Ва аз барои намоз таҳорат ва вузўъ ба ҷо меоваранд. Ва аз ҷанобат ҳам ғусл мекунанд. Ва хатна наменамоянд. Чун чунин гумон кардаанд, ки бад-ин амр маъмур нашудаанд ва аксари ҳукмҳои эшон дар никоҳ кардан, ҷазо додан мисли ҳукмҳои мусулмонон аст. Ва дар шустану пок кардани ҷасади мурда ва амсоли ин амр шабеҳ ба «Таврот» аст. Ва аз барои ин қавм қурбониҳоест, ки ба кавокибу санамҳою ҳайкалҳои онҳо мутааллиқ аст. Ва қурбониҳое ҳам доранд, ки коҳинони эшон ва онҳо, ки фиребашон додаанд, мутавалии он ҳастанд. Ва баъзе аз ин ҷамоат Бузосафро Ҳирмиз медонанд. Ва гуфта шуд, ки собиини ҳақиқӣ онҳое ҳастанд, ки дар Бобул аз ҷумлаи қабилаҳое, ки Куруш (Сирус) ва Арташхобс ба Байтулмуқаддас ҳаракат доданд, ихтилоф карданд. Ва аксарашон дар Воситу саводи Ироқ, дар ноҳияи Ҷаъфару Ҷомида в аду наҳри Сила сокинанд ва худро ба Анўш бинни Шис нисбат медиҳанд ва бо Ҳаррония мухолифанд ва мазоҳиби эшонро айб мекунанд.
Дар фасли «Дар бораи иду ҷашнҳое, ки дар моҳи порсиён аст» Берунӣ равшан таъкид кардааст, ки Наврўз эҷоди собиён яъне митроиён аст:
Баъзе уламои Эрон мегўянд: «Сабаби ин ки ин рўзро Наврўз мономанд, ин аст ки да айёми Таҳмурас, собиа ошкор шудаанд. Ва чун Ҷамшед ба подшоҳӣ расид, динро аз нав кард. Ва ин кори хеле бузург ба назар омад ва он рўзро, ки рўзи тозае буд, Ҷамшед ид гирифт, агарчи пеш аз ин ҳам Наврўз бузургу муаззам буд.»Ман қотеъона намегўям, ки ин ҳама бояд ба китобҳои таърих дарояд. Аммо то ба ҳанўз ҳайронам, чаро торихнависон ба осори нобиғае чун Берунӣ эътиборе надодаанд? Ман танҳо баъзе бобҳои як осори Беруниро дидам.
четверг, 17 марта 2011 г.
Наврўз ҷашни митроист!
Замони шўравӣ ба гўшамон сафсатаи зиёде рехтанд, ки гўё Наврўз ба дин алоқае надорад.
Ягон иди бостоние нест, ки ба дин алоқаманд набошад.
Камина аз ин пеш навишта будам, ки рақами 12 ба тақвим чӣ замоне ба сабаби муайян кардани мақоми офтоб дар соатҳои рўз аз ҷониби митроиён ба тақвим ворид гардид.
Ниёгони мардуми мо замоне, ки меҳпараст буданд, ба ҳама идҳое, ки вобастаи худои онон – Офтоб буд, ширкат меварзиданд. Баъди ҷашни Шаби Ялдо, агар аз рўи матниқ фикр кунем, ки чӣ ҷашне буд, ҳатман бо Наврўз рў ба рў хоҳем шуд.
Ривоятҳое, ки Ҷамшедро поягузори Наврўз меҳисобанд, асло дуруст буда наметавонанд. Ба он сабаб, ки Ҷамшед поягузори оини нав набуд ва ҷашнҳои бостонӣ ҳама динӣ буданд.
Хуб медонем, ки ҳафт сайёра, ҳафт рўзи мавсум ба сайёраҳои замони митроӣ ва ҳафтшини наврўзӣ як решаи динӣ доранд.
Хусусан ба митроӣ будани ҳафтшин кофист, ки аз он шаробро берун бигирему ба муддаиёни зардуштидўст бигўем: Шароб аз муқаддсоти оини митроӣ буд, ки шумо агар Наврўзро зодаи замони оини зардуштӣ меҳисобед, чаро ба ҷои шароб ба ҳафтшин нўшокии мастиовари он хаома ворид нагардид?
Дигар ин ки митроиён аз илми ситорашиносӣ хусусан аз дохилшавиии Офтоб дар давоми сол ба дувоздаҳ бурҷ огоҳӣ надошта наметавонистанд, чун дини онон нуҷумпарастӣ буд. Ва идҳояшон низ вобастаи он буд, ки Офтоб дар кадом замон масалан чунин пирўзии комили баҳориро бар зимистон таъмин мекунад.
Ягон иди бостоние нест, ки ба дин алоқаманд набошад.
Камина аз ин пеш навишта будам, ки рақами 12 ба тақвим чӣ замоне ба сабаби муайян кардани мақоми офтоб дар соатҳои рўз аз ҷониби митроиён ба тақвим ворид гардид.
Ниёгони мардуми мо замоне, ки меҳпараст буданд, ба ҳама идҳое, ки вобастаи худои онон – Офтоб буд, ширкат меварзиданд. Баъди ҷашни Шаби Ялдо, агар аз рўи матниқ фикр кунем, ки чӣ ҷашне буд, ҳатман бо Наврўз рў ба рў хоҳем шуд.
Ривоятҳое, ки Ҷамшедро поягузори Наврўз меҳисобанд, асло дуруст буда наметавонанд. Ба он сабаб, ки Ҷамшед поягузори оини нав набуд ва ҷашнҳои бостонӣ ҳама динӣ буданд.
Хуб медонем, ки ҳафт сайёра, ҳафт рўзи мавсум ба сайёраҳои замони митроӣ ва ҳафтшини наврўзӣ як решаи динӣ доранд.
Хусусан ба митроӣ будани ҳафтшин кофист, ки аз он шаробро берун бигирему ба муддаиёни зардуштидўст бигўем: Шароб аз муқаддсоти оини митроӣ буд, ки шумо агар Наврўзро зодаи замони оини зардуштӣ меҳисобед, чаро ба ҷои шароб ба ҳафтшин нўшокии мастиовари он хаома ворид нагардид?
Дигар ин ки митроиён аз илми ситорашиносӣ хусусан аз дохилшавиии Офтоб дар давоми сол ба дувоздаҳ бурҷ огоҳӣ надошта наметавонистанд, чун дини онон нуҷумпарастӣ буд. Ва идҳояшон низ вобастаи он буд, ки Офтоб дар кадом замон масалан чунин пирўзии комили баҳориро бар зимистон таъмин мекунад.
воскресенье, 6 марта 2011 г.
Рақами 12-ро ба тақвим митроиён даровардаанд.
Парастишгоҳҳои митроӣ агар дар асрҳои авали пайдоиши ин дини ниёгони мо дар ғорҳо арзи ҳастӣ намуда бошанд, бо кўчидани мардум ба саҳроҳо ё паҳн шудани ин оин байни сакоиву массагетҳо дар шакли хаймаҳо яъне бо гунбаз сохта мешаванд. Дар замони сохтани ин маъбадҳои нахустин пеши меъморони офтобпарасти митроӣ чунин вазифа гузошта шудааст, ки барои аҳли ибодати дохили масҷид Хуршеди оламтоб бояд доимо намоён бошад. Вагарна дар ибодат халал ворид хоҳад шуд. Эҳтимол меравад, ки чунин талаб дар замони авали пайдоиши ин дин пеш омад, чун митроиён намози панҷвақтаро доштаанд, чун рақами панҷ низ назди онон қудсӣ будааст.
Вобаста ба фаслҳои сол муддати ҳаракати Офтоб дар рўи Замин гуногун аст.
Меъморони митроӣ аз байни 6 то 18 соати гардиши рўизаминии Шамс рақами миёна – 12-ро интихоб кардаанд ва дар маъбадҳояшон зери гунбад 12 равзана сохтаанд.
Намедонам, ки соату дақиқаҳоро чӣ тавр ҳисоб мекарданд, аммо баробарии рўзу шаб ба ин рақам вобастааст – 12-соати рўз ва 12-соати шаб.
Дар ин давра Офтоб рўзона баъди ҳар соат ба яке аз равзанаҳои гунбази дувоздаҳравзанаи ибодатхона рост меомад. Тахмин баъд аз ин рўзро ба дувоздаҳ соат тақсим кардаанд. Чизе ки нагўед, ин бозёфти бузурги ниёгони мо буд.
Ман ба навиштаҳои торихнигорон оиди тасаллути комили дини зардуштӣ дар байни ниёгони мо бовар надорам. Зардуштиён мурдаҳои худро гўр намекарданд, баъди ба лошахўрон тоза кунондани ҷисми майит устухонҳоро дар мавзеи махсус дар устухондонҳо нигоҳ медоштанд. Агар ин ҳолат умуми мебуд ва тамоми мардумро фаро мегирифт, мо имрўз аз ин искелетҳо садҳо миллион адад пайдо мекардем, чун даруни устухондон устухон намепусад.
Ин баҳсро канор мегузорам, чун аз мавзўъ дур хоҳам шуд.
Аҷиб он аст, ки ҳар як пажўҳишгари осори меъморӣ, чун нишонае аз меъмории митроӣ дар ин сарзамин пайдо кардааст, барғалат мансуб ба оини зардуштӣ намудааст.
Ба рўҳониёни зардуштӣ чӣ зарурат дошт, ки равзанаҳои офтобпарастиро ҳифз кунанд?
Бо вуҷуди он ки Мақбараи Сомониён дар ҳар чор тараф даҳтои ҳамагӣ чил равзана дорад, муаллифи рисолаи «Мавзолейи Сомониён – дурдонаи меъмории Осиёи Миёна» (Тошканд, 1978) М.Булатов чунин мешуморад, ки сохти ибодатхонаҳои офтобпарастиро дар худ нуҳуфтааст. Ў низ аз оини митроӣ хабар надорад ва такя ба гуфтаҳои Берунӣ кардааст. Берунӣ бошад, маъбади асри ёздаҳи митроии Самарқандро мутааллиқ ба мазҳаби собиён медонист, ки ба ғайри офтоб сайёраҳоро низ мепарастиданд. Агар ба назар гирем, ки теъдоди сайёраҳо дар он замон аз ҳафт зиёд набуд ва дар оини митроӣ ҳафт сайёра ҷузъи муҳими ин оин аст, фаҳмост, ки собиён ҳамон митроиёнанд ва ё мазҳабе бо тафовутҳои хос аз ин оин. Ба навиштаи Димишқӣ маъбади собиён дар девори зери гунбад 48 равзана доштааст, ки рост шудани офтобро барои ибодат дар ҳар чоряки соат таъмин мекардааст. Аз он ки теъдоди чунин равзанаҳо дар ибодатхонаҳои офтобпарастӣ гуногунанд, наметавон онҳоро ғайрпимитроӣ номид.
М.Булатов бо такя ба навиштаҳои А.М.Беленицкий гуфтааст, ки суғдиён номҳои рўзҳои ҳафтаро аз ҳафт сайёра гирифтаанд ва ба он Моҳу Хуршедро ворид кардаанд.
Митроиён ба ибодатгоҳҳои дастисохти худ аз маъбадҳои ғорӣ сталактитҳои (яъне мукарнасҳои) дар нўгашон нақши ситорадорро овардаанд. Мо онҳоро имрўз низ дар шифти гунбазҳои ёдгориҳои таърихӣ мебинем. Ва дар меҳмонхонаву масҷидҳои нави миллӣ низ.
Усто Амриддини самарқандӣ гуфт, ки чунин як гунбазро барои меҳмонхонаи «Ориён-стар»-и Самарқанд ва як масҷиди Хуҷанд сохтааст ва дар шаҳрҳои дигар низ.
Дар аксҳо аввал ёдгории меъмории дар Афросиёби Самарқанд сад сол пеш кашфшударо мебинед, ки ба асри нўҳ, яъне ба замони сомониён тааллуқ дорад. Аксҳои баъдӣ чанд намунаи гунбазҳои митроиянд дар иморатҳои таърихӣ ва нав.
Вобаста ба фаслҳои сол муддати ҳаракати Офтоб дар рўи Замин гуногун аст.
Меъморони митроӣ аз байни 6 то 18 соати гардиши рўизаминии Шамс рақами миёна – 12-ро интихоб кардаанд ва дар маъбадҳояшон зери гунбад 12 равзана сохтаанд.
Намедонам, ки соату дақиқаҳоро чӣ тавр ҳисоб мекарданд, аммо баробарии рўзу шаб ба ин рақам вобастааст – 12-соати рўз ва 12-соати шаб.
Дар ин давра Офтоб рўзона баъди ҳар соат ба яке аз равзанаҳои гунбази дувоздаҳравзанаи ибодатхона рост меомад. Тахмин баъд аз ин рўзро ба дувоздаҳ соат тақсим кардаанд. Чизе ки нагўед, ин бозёфти бузурги ниёгони мо буд.
Ман ба навиштаҳои торихнигорон оиди тасаллути комили дини зардуштӣ дар байни ниёгони мо бовар надорам. Зардуштиён мурдаҳои худро гўр намекарданд, баъди ба лошахўрон тоза кунондани ҷисми майит устухонҳоро дар мавзеи махсус дар устухондонҳо нигоҳ медоштанд. Агар ин ҳолат умуми мебуд ва тамоми мардумро фаро мегирифт, мо имрўз аз ин искелетҳо садҳо миллион адад пайдо мекардем, чун даруни устухондон устухон намепусад.
Ин баҳсро канор мегузорам, чун аз мавзўъ дур хоҳам шуд.
Аҷиб он аст, ки ҳар як пажўҳишгари осори меъморӣ, чун нишонае аз меъмории митроӣ дар ин сарзамин пайдо кардааст, барғалат мансуб ба оини зардуштӣ намудааст.
Ба рўҳониёни зардуштӣ чӣ зарурат дошт, ки равзанаҳои офтобпарастиро ҳифз кунанд?
Бо вуҷуди он ки Мақбараи Сомониён дар ҳар чор тараф даҳтои ҳамагӣ чил равзана дорад, муаллифи рисолаи «Мавзолейи Сомониён – дурдонаи меъмории Осиёи Миёна» (Тошканд, 1978) М.Булатов чунин мешуморад, ки сохти ибодатхонаҳои офтобпарастиро дар худ нуҳуфтааст. Ў низ аз оини митроӣ хабар надорад ва такя ба гуфтаҳои Берунӣ кардааст. Берунӣ бошад, маъбади асри ёздаҳи митроии Самарқандро мутааллиқ ба мазҳаби собиён медонист, ки ба ғайри офтоб сайёраҳоро низ мепарастиданд. Агар ба назар гирем, ки теъдоди сайёраҳо дар он замон аз ҳафт зиёд набуд ва дар оини митроӣ ҳафт сайёра ҷузъи муҳими ин оин аст, фаҳмост, ки собиён ҳамон митроиёнанд ва ё мазҳабе бо тафовутҳои хос аз ин оин. Ба навиштаи Димишқӣ маъбади собиён дар девори зери гунбад 48 равзана доштааст, ки рост шудани офтобро барои ибодат дар ҳар чоряки соат таъмин мекардааст. Аз он ки теъдоди чунин равзанаҳо дар ибодатхонаҳои офтобпарастӣ гуногунанд, наметавон онҳоро ғайрпимитроӣ номид.
М.Булатов бо такя ба навиштаҳои А.М.Беленицкий гуфтааст, ки суғдиён номҳои рўзҳои ҳафтаро аз ҳафт сайёра гирифтаанд ва ба он Моҳу Хуршедро ворид кардаанд.
Митроиён ба ибодатгоҳҳои дастисохти худ аз маъбадҳои ғорӣ сталактитҳои (яъне мукарнасҳои) дар нўгашон нақши ситорадорро овардаанд. Мо онҳоро имрўз низ дар шифти гунбазҳои ёдгориҳои таърихӣ мебинем. Ва дар меҳмонхонаву масҷидҳои нави миллӣ низ.
Усто Амриддини самарқандӣ гуфт, ки чунин як гунбазро барои меҳмонхонаи «Ориён-стар»-и Самарқанд ва як масҷиди Хуҷанд сохтааст ва дар шаҳрҳои дигар низ.
Дар аксҳо аввал ёдгории меъмории дар Афросиёби Самарқанд сад сол пеш кашфшударо мебинед, ки ба асри нўҳ, яъне ба замони сомониён тааллуқ дорад. Аксҳои баъдӣ чанд намунаи гунбазҳои митроиянд дар иморатҳои таърихӣ ва нав.
вторник, 15 февраля 2011 г.
АДИБ АДАШ ИСТАД: «МИТРОИЗМ – МАРҲАЛАИ ФАРОМЎШШУДАИ ТАЪРИХИ МОСТ»
Адиби самарқандӣ Ўктами Иброҳим бо камина оиди митроизм сўҳбате орост барои нашрияҳои Ўзбекистон – «Овози тоҷик» ва «Ховар». Хеле фараҳовар аст, ки нашрияҳои тоҷикии респупликавию вилоятии Ўзбекистон қабл аз ин хеле мақолаҳои каминаро оиди нуқси илмии торихнигорӣ оиди митроизм нашр карданд.
Аммо яхи хомўшии торихнигорони мо нашикаст, ки нашикаст.
Ҳоло ба матни ин мусоҳиба таваҷҷўҳ кунед.
Аммо яхи хомўшии торихнигорони мо нашикаст, ки нашикаст.
Ҳоло ба матни ин мусоҳиба таваҷҷўҳ кунед.
Чуноне ки аз мақолаҳои ҷойдодаи адиб ва рўзноманигори шинохта Адаш Истад дар торномаи вай блоги Герби шердор дар шабакаи ҷаҳонии Интернет дар хусуси оини митроӣ бармеояд, вай дини тозардуштии ниёгони мост.
Аз оини митроӣ чиҳо боқӣ мондаанд? Вай чӣ гуна дин буд? Ба ин ва дигар масъалаҳо хабарнигори нашрияи ғайрирасмии республикавии «Ховар» Ўктам Иброҳим дар мусоҳиба бо адиб Адаш Истад рўшанӣ андохтааст.
- То тавонистам силсилаи мақолаҳоро аз бобати митроизм – оини бостонии мардуми мо мутолаа кардам. Матолиби дар ин бора дар блоги Шумо ҷойдодашуда шавқовар ва дар айни замон баҳспазир ҳам аст. На ҳама аз оини митроизм огоҳ ҳастанд, аз ин рў, суоле бармеояд, ки митроизм кай зуҳур карда ва чаро аз байн рафт?
- Маводи дар блоги Герби шердор ҷойдодашударо ман баҳснок гуфта наметавонам. Онҳоро баҳснок гуфтан мумкин аст, агар ягон далел набошад Ҳол он ки ҳамаи олимҳо: сароғоз аз академик Бобоҷон Ғафуров дар китоби «Тоҷикон» то доктори илми филология, профессор Холиқ Мирзозода дар ин хусус навиштаанд. Аммо онҳо митроизмро чун давраи таърих муайян накардаанд, ба қадри кофӣ дар ин хусус нанавиштаанд.
Дар давраи шўравӣ идеологияи коммунистӣ ҳукмрон буд. Идеологияи коммунистӣ талаб мекард, ки таърих аз нуқтаи назари муборизаи синфҳо навишта шавад. Азбаски иделогияи коммунистӣ атеистӣ буд, таърихро аз назари таърихи динҳо наменавиштанд. Институтҳои таърих,ховаршиносӣ дар Тошканд, Душанбе ва дигар шаҳрҳо буданд, аммо таърихнависон ҳамаро мебоист ки аз нуқтаи назари иделогияи коммунистӣ таҳлил мекарданд, онҳо ба таърихи динҳо эътибор намедоданд. Ҳол он ки таърихи бани башар – таърихи тамаддунҳо вобаста ба таърихи динҳо аст.
Дар хусуси оини Митроӣ чӣ гуфтан мумкин? Меҳрпарастӣ – офтобпарастӣ гуфтанӣ гап аст.
Ҳафриётшиносон дар кўҳистони водии Зарафшон баъзе қабрҳоро пайдо кардаанд, ки дар он ҷо маитҳо ба тариқи меҳрпарастӣ ба хок супурда шудаанд, яъне ба тариқи зардуштӣ не. Дар оини зардуштӣ мурдаро дар замин гўр кардан нест. Тадқиқоти радиологӣ нишон дод, ки ин қабрҳо ба замони меҳрпарастӣ мутааллиқанд. Болои чунин қабрҳо свастика ҳаст, ки ин ҳам нишони меҳрпарастӣ маҳсуб мешавад. Ё нақши салиб ҳаст, вай ҳам нишони Офтоб – митроизм мебошад.
Дар вақти навиштани китобҳо доир ба таърих як марҳалаи калон, ки бо масъалаи динҳо алоқаманд аст, аз онҳо берун мондааст. Бинобар ин, ба мавзўи динҳои тозардуштӣ баргашта, таърихи мардуми моро пурратар ва комилтар навиштан лозим.
- Дар китоби тозанашрии «Форсигўёни Ўзбекистон» дар Ҷумҳурии Исломии Ирон чунин сатрҳо ҳастанд: «Адаш Истад шоири ормонгарост, ба гузаштаи пурифтихорри миллати худ вафодор аст, бо дардҳои гузашта ва имрўз ба сар мебарад…» Шумо тамаддуни ба вуҷудовардаи митроизмро бо фарҳанги имрўза пайваст кардан лозим аст, мегўед?
- Митроизмро бо фарҳанги имрўза пайваст кардан лозим аст, намегўям. Ин ҳама бозёфтҳо барои худшиносии халқ лозим аст. Таърих бояд дуруст, пурра ва саҳеҳ бошад. Фарҳанги митроӣ барои ҷаҳон чӣ дод?: Масалан, мо ҷойҳои лозимии фарҳанги митроиро бигирем, аз ҷумла, ҳафт зинаи камолоти инсониро, ки дар мактаби митроӣ вуҷуд дошт, инкор карда намешавад. Мебояд ки тадқиқ шавад: ҳамин дин инсонро дар тарбияи ахлоқӣ, маънавӣ ба кадом дараҷа баланд бардошт? Пеш аз ин дин чӣ хел дин буд? Чӣ хел тарбият мекарданд инсонҳоро?
Дар замони қадим ягон системаи тарбия вуҷуд надошт. Системаи тарбияи инсонро дини митроӣ ба вуҷуд овард ва он аз ҳафт класс ё худ зина иборат буд. Дар классҳои якум, дуюм, сеюм фикри тарбиягирандаро мекушоданд, ҷаҳонбиниашро ташаккул медоданд. Дар чунин мактаб ҳатто дорусозиро, агар инсон бемор шавад, кадом доруро мебояд ки истеъмол кунад, меомўхтанд. Як бахше, ки меомўхтанд, дорусозӣ буд. Илми дигаре, ки омўхта мешуд, аз санг сохтани хона буд. Сангтароширо меомўхтанд. Тарбияи ҷисмонӣ ва ҳарбӣ ҳам дар ин классҳо вуҷуд дошт.
Санадҳои бисёр ҳастанд, ки дини митроӣ – дини ниёгони мо буданашро ба собит мерасонанд, бо вуҷуди он ки даъвоҳои зиёд ҳаст, ки вай аз они дигар халқҳост. Дар лаби дарёи Ому аробачаи тиллоиро дарёфтаанд, ки дар вай ду нафар нишаста будаанд. Яке аз онҳо, ки кулоҳи дароз дорад, Митро аст. Дар ҳайкалчаҳои сафолӣ, ки дар Самарқанд аз қабати мадании асри VII пайдо шудаанд, ҳайкалчаҳои Митро ҳастанд. Ин ҳам аро олимон исбот кардаанд, дарёфтаанд. Ҳайкалҳои калони Митроро дар Аврупо дар Рим, Фаронса, Олмон, Бритониёи Кабир мебинем.
- Дар мақолаҳои Шумо дар блоги Герби шердор аксҳои нишонаҳои митроизм дар ёдгориҳои меъмории Самарқанд ҳастанд. Гуфтан мумкин аст, ки рўмони машҳури «Самаки айёр» ҳам нишонаи митроизм, ки якеаш оини ҷавонмардӣ аст, мебошад?
- Оини митроиро китоб нест. Онро муайян кардан мушкил. Танҳо аз рўи оинномаҳои ҳунармандону айёрон муайян кардан мумкин аст, ки ин созмонҳо аз мактабҳои митроӣ чӣ гирифтааанд. Онҳо талабҳои хосса доштаанд. Талаби нахустинашон сирро пўшида доштан будааст. Ин ҳол дар тасаввуф низ ҳаст, ки ин ҳама хоси мактаби митроист. Эҳтимол, оини митроӣ дар замони дини зардуштия ба таъқиботи сахт дучор мешавад, ки созмонҳои пинҳонкори митроӣ ба вуҷуд омадаанд. Агар ҳамин тавр намебуд, свастика, салиб, ситораҳои панҷгўша, шашгўша, фирфиракҳо, нақшҳои офтобу шер, ки ҳама хоси дини митроист, то ба имрўз омада намерасиданд. Дар мисоли «Самаки айёр» метавон гуфт ки дини митроӣ оини ҷавонмардиро ба вуҷуд овардааст.
Агар аз таърихи санъати меъморӣ мисол бигирем, маъбадҳои офтобпарастӣ далели равшананд. Масалан, дар шаҳраки қадимии Афросиёб як иморати гумбаздоштаро кашф кардаанд. Дар таги гумбаз даврамонанд долон ҳаст. Ҳамин ҷо даричаҳо, тирезачаҳо сохтаанд. Онҳо ба таври пурра маъбадҳои митроӣ ҳастанд, ба онҳо бо навбат пас аз ҳар соат офтоб меояд. Маъбад митроӣ аст, зеро дар зардуштия офтобпарастӣ нест. Инчунин, аз дини митроӣ бисёр ёдгори ҳои меъморӣ боқӣ мондаанд. Дар Самарқанд -_Аработа, дар Бухоро - мақбараи Исмоили Сомонӣ, дар Афросиёб як хонаи гумбаздор, ки ҳама аз рўи оини митроӣ сохта шудаанд.
- Митроизм моли таърих аст, ё онро эҳё мебояд кард?
- Митроизм моли таърих аст, дини митроиро зинда карда намешавад. Аз вай ягон навишта, китоб боқӣ намондааст. Аммо боз як маротиба таъкид мекунам: шинохти митроизм барои худшиносии миллии мо, барои эҳёи ҳофизаи таърихӣ лозим ва зарур аст.
Нигорандаи сўҳбат Ўктам ИБРОҲИМ
ш.Самарқанд
понедельник, 14 февраля 2011 г.
Бобои барфӣ – нишони митроизм
Дар русуми мардумӣ бозгашти Бобои барфӣ дар соли нави масеҳӣ аз бозмондаҳои оини митроист. Ҷомаи сурх, мўзаи сурх ва кулоҳи сурхи митроӣ ба ин равшан далолат мекунад.
Дар рўзи мавлуди Митро – 21 декабр, ки худои митроиён – Хуршед бар зимистон пирўз мешавад, аз нав зинда шуда ба ин дунё бо халтаи тўҳфоҳо баргаштани одамхудо Митро аз ақидаҳои бостонист. Арчаи солинавӣ бошад, дар назари митроиён дарахти ҳамешасабзи ҳаётро таҷассум мекард.
Дар асрҳои миёна маъноҳои пешини русуми митроӣ батамом аз байн рафтааст.
Мо имрўз аз шакл хабар дорем, на аз маъно.
Як рўзи зимистон аз кўчаи деҳаи Боғитиллои Самарқанд мегузаштам, ки бо муҷассамаи бузурги аз барф сохтаи Бобои барфӣ дучор шудам, ки ҳанўз сохтани он давом дошт.
Дар сурат ин лаҳзаро мебинед.
Дар рўзи мавлуди Митро – 21 декабр, ки худои митроиён – Хуршед бар зимистон пирўз мешавад, аз нав зинда шуда ба ин дунё бо халтаи тўҳфоҳо баргаштани одамхудо Митро аз ақидаҳои бостонист. Арчаи солинавӣ бошад, дар назари митроиён дарахти ҳамешасабзи ҳаётро таҷассум мекард.
Дар асрҳои миёна маъноҳои пешини русуми митроӣ батамом аз байн рафтааст.
Мо имрўз аз шакл хабар дорем, на аз маъно.
Як рўзи зимистон аз кўчаи деҳаи Боғитиллои Самарқанд мегузаштам, ки бо муҷассамаи бузурги аз барф сохтаи Бобои барфӣ дучор шудам, ки ҳанўз сохтани он давом дошт.
Дар сурат ин лаҳзаро мебинед.
среда, 9 февраля 2011 г.
Усто Амриддин: Мо – устоҳои асри XXI
Ҳаракат
- Ба ин нақш бо диққат нигоҳ кунед. Бинед, чӣ қадар ҳаракати бисёр!
Усто Амриддин Наҷмиеви самарқандӣ ҳаракати дасти наққош ва гачкорро нишон медиҳад.
- Э-ҳе, чӣ қадар ҳаракат зиёд аст,- мегўям ман.
- Ҳаракат чӣ қадар зиёд бошад, нақш ҳамон қадар зиндатар ва устои он ҳамон қадар моҳиртар,- мегўяд усто.
Мусиқии нақш
- Устои наққошии миллӣ ё кандакору гачкор, агар Шашмақомро нафаҳмаду дўст надорад, мусиқии нақши миллиро низ намефаҳмад,- мегўяд усто Амриддин. Ва давом медиҳад: - Ҷаҳони наққошии мумтоз ҳамсанги худ мусиқии миллии классикиро мехоҳад. Эҳтимол ба ҳамин сабаб агар сарояндаи мусиқии классикӣ сурудашро дар ягон мадрасаи Регистон хонад, таъсираш хеле зиёд аст.
Нақш худаш ба шумо мегўяд…
Усто Амридин дар эҷоди наққошии меҳмонхонае дар шаҳри Тошканд ҳамроҳи шогирдон як гўшаи корро анҷом дод. Соҳибхона баъди дидани он гуфт:
- Вайрон кунед ва ягон нақши дигарро созед.
- Чаро? - Пурсид усто,- Сабаб чист?
- Сабабашро намедонам, лекин ба ман чандон хуш нест.
- Ин тавр бошад, дар поёни кор хоҳем кард,- гуфт усто.
- Чаро ҳоло не?- пурсид соҳибхона.
- Дар охир нақшҳои дигаре, ки хоҳем кашид, хоҳанд гуфт, лозим аст ё не?
Дар охири кор усто аз соҳибхона пурсид. Нақши аввалиро тарошида ба ҷояш нақши дигарро кашам ё не?
- Не,- гуфт соҳибхона,- нақшҳои дигар гуфта истодаанд, ки нақши аввалӣ дар ҷои худаш қарор дорад.
- Инро ба забони имрўз гармония мегўянд, яъне ҳамоҳангии комили ҷузъу том,- мегўяд усто Амриддин ва табассум мекунад. Ҳаргиз намегўяд: - Ана дидед, Шумо хато карда будед!
Омўзиш
Суоли ман: - Дирўз Шуморо кофтам, дар Самарқанд набудед?
- Ба Бухоро рафта будам.
- Ягон кори нав баромад?
- Не. Ҳамту барои тамошо.
- Бори даҳум ё дувоздаҳум аст, ки ба Бухоро меравед. Чанд бор аксбардорӣ ҳам кардаед (хуб медонам, ки усто Амриддин дастгоҳи аккосии замонавиро доим бо худ мебарад ва дар компютераш қариб ҳама нақшҳои меъмории Самарқанду Бухоро, Эрону Афғонистон ва Тоҷикистон ҳастанд).
- Нақши зиндаро бо чашми зинда ба такрор дидан тамоман дигар аст. Барои худам ягон сифати дигари онро кашф мекунам. Ба ғайри ин Бухоро як баҳри калони осори ҳунармандии миллист. Ҳамаи дастовардҳои тўли асрҳо дар он ҷамъшударо бо чанд рўзи тамошо фаро гирифтан имкон надорад. Бояд маротиби зиёд ба он ҷо рафт. Ҳар бор биравам, ягон нақши аҷибро кашф мекунам. Бухоро танҳо аз чанд ёдгории машҳураш иборат нест. Меҳмонхонаҳои наққошии қадимие дорад, ки бо мурури замон фартут шуда аз байн рафта истодаанд…
Дар Осиёи Миёна шаҳрҳои бостонӣ кам нестанд, аммо танҳо Бухороро Бухорои шариф мегўем.
Ва ҳар касе, ки зиёрати Бухоро мекунад, аз шарофати он кайфияти рўҳониву маънавӣ мегирад. Ба монанди он, ки батареяҳои камшудаи ботини мо бо дидани Бухоро аз нав пур ва пурқувват шуда бошанд.
Кори усто – бедарбеҳ
Барои худам як хонаи корӣ дар зери айвон месохтам. Бом - тайёр, ду девор тайёр. Танҳо ду девор, як тиреза ва як дар лозим шуд.
Вақте ки деворҳо сохта шуданд, усто Амриддин бо чанд тан шогирдонашон вориди ҳавлӣ гардиданд.
- Мо ба ҳашар омадем, гуфтанд усто,- ин тарафашро монед, ки мо худамон анҷом диҳем. Кўмак ба як адиб.
Бародари устои мўҳтарам усто Баҳриддин дасту остин бар зада фарши тахтачўб ва дару тирезаро дуруст кард.
Вақте ки усто Саъдӣ бо писарашон Санҷар муқарнасҳоро аз қолиб бароварда ба часпондан сар карданд, аз дилам гузашт, ки ҷое, ки сари тасмаи муқарнас бо охири он рў ба рў ояд, онро чӣ тавр мечаспонанд, ки бенуқс бошад ва ҷои пайванд маълум нашавад?
Баъди он ки ин кор тамом шуд, дидам, ки ҷои пайванд ҳеҷ маълум нест, яъне ҳар кас давродаври зери болорҳоро сад диққат кунад ҳам усто корро аз куҷо сар кард, муаян карда наметавонад.
Сипас аз зери тасмаи муқарнас тасмаи наққоширо сар доданд, ки он ҳам бо қўшиши усто Зокир ҳамин гуна бенуқс пайванд шуд.
Дар ин бора ба усто Амриддин нақл кардам.
Ҷавоби усто чунин буд:
- Чаро моро усто мегўянд? Ба ғайри илми ҳисоб, геометрияро низ донистани усто шарт аст.
Хонед, хонед, боз хонед
Талаби усто Амриддин аз шогирдон ҳамин аст.
Аз яке мепурсад: - Ман ба ту гуфта будам, ки ҳуҷҷатҳоятро барои дохил шудан ба Донишкадаи меъморӣ ва сохтмон супор. Супоридӣ?
Аз дигаре мепурсад: - Таҳсил дар коллеҷ чӣ хел рафсодаст?
Баъди гирифтани маълумоти қонеъкунанда илова мекунад: - Ҳар яки шумо бояд бо компютер кор карда тавонед. Шумо устоҳои асри XXI. Нақшҳоро бояд дар компютер эҷод кунед. – Ва ба компютери худ ишора мекунад.
Симметрия
Ман як китоб доштам, ки дар он маърўзаҳои як конфронси байнанхалқии илмӣ оид ба симметрия чоп шудааст.
- Симметрия дар кори шумоён чӣ мақоме дорад? – Пурсидам боре аз усто Амриддин.
- Мақоми асосӣ дорад. Усто агар нозукиҳои симметрияро надонад, нақши комил офарида наметавонад.
- Ман як китоби илмӣ оид ба симметрия дорам.
Чеҳраи усто гул барин шукуфт. Табассум дар чеҳрааш мавҷ зад. Чашмонаш дурахшиданд.
- Ҳамон китобро медиҳед, ки хонем?
- Ман тайёр, ки онро ба шумо бубахшам.
Баъди он ки он китобро авардаму усто бо он шинос шуд, шунидам, ки ба шогирдон тавсия медод: - Бинед, ки ба назари мо як чизи оддӣ чӣ илми бузурге будааст! Ҳатман бо нозукиҳои симметрия шинос шудани ҳамаи шумо лозим аст.
Ҳоҷӣ – бисёр, усто Амриддин – якто!
Усто Амриддин хондани китобҳоро оиди тасаввуф дўст медорад. Ва шиори онон «Каъба чӣ равӣ, бирав дилеро дарёб!»-ро хеле бисёр зам-зама мекунад.
Боре дидам, ки дар тараддуди ҳаҷравӣ аст. Хеле хурсанд, гўё болу пар баровардааст.
Аз сафари ҳаҷ камтар лоғарандому нуронӣ баргашт.
Гуфтам: - Он ҷо чӣ қадар ҳоҷиро дидед?
- Якчанд миллион нафар.
- Яъне ин дар як навбат. Дар як сол чӣ қадару дар сад сол чӣ қадар хоҳад буд?
- Садҳо миллион нафар, гуфт усто.
- Вале афсус, ки мо танҳо якто усто Амриддин дорем! – гуфтам ман.
- Ман корро канор гузоштанӣ нестам гуфт,- ҳоҷӣ усто,- шиори пирони мо: – «Дил ба ёру даст ба кор!»
Бе кина
Як мансабдор 10-15 сол пеш усто Амриддинро ранҷонда буд.
Боре дидам, ки ҳамон мансабдор бо чеҳраи шукуфон аз устохонаи усто Амриддин берун омад. Ман ба назди усто меомадам ва саломалек карда гузаштам.
Вақте ки вориди утоқи кории усто гардидам, дидам, ки чеҳраи усто низ пури табассум аст. Пурсидам:
- Мўҷиби ин хушҳолӣ чист?
- Он мансабдор, ки беруни дар дидед, илтимос карданд, ки як меҳмонхонаашонро гачкорӣ ва наққошӣ кунам. Қабул кардам.
- Магар ҳамон нест, ки шуморо сахт ранҷонда буд?
- Оре, ин ҳамон кас. Аммо он ранҷишро кайҳо фаромўш кардам. Усто набояд ба дил кина гирифта гардад. Дилро бо чизҳои нағз бояд пур кард на бо кина ва монанди он.
Эй, ки берун меравӣ…
- Ҳамон байти «Эй, ки берун меравӣ ин остонро гум макун» аз кадом шоир? – Мепурсад ба ногоҳ ҳангоми сўҳбат усто Амриддин.
- Аниқ намедонам. Ба тахминам аз устод Лоиқ.
- Мисраи аввалини он «Дастаи дар мекашад аз остинам ҳар саҳар» буд?
- Аниқ намедонам. Аммо мазмунаш хамин буд.
Баъди чанд вақт усто дар моҳи Рамазон ифтор дод. Ман низ даъват шуда будам. Ба ҳавлӣ ворид шуда болои як дарвозаи ҳавлӣ он байтро дидам, ки бо ҳуруфи калон чун шиор навиштааст.
Меҳмонхонаи шахсии усто низ бо шоҳбайтҳои классикони тоҷику ўзбек тазйин ёфтааст.
Аз дўст як ошора…
Устоҳои ҳунарманди миллӣ ҳамдигарро мешиносанд. Аммо на ҳама ҷўрагӣ доранд.
- Ман имрўз ба Имом Бухорӣ рафсодиям. Шумо маҷмўаи нави онро дидед? – Пурсид усто Амриддин.
- Не надидаам.
- Марҳамат, метавонем ҳоло ҳамроҳ равем,- гуфт усто.
Ман ба мошини усто нишастам ва мо равон шудем.
Дар назди устохонаи тармими ёдгориҳои меъморӣ ба мошин ду нафар нишастанд. Яке устои кошинсоз будааст. Усто ба дуюмӣ, ки дар чашм айнак дошту зиёинамо буд, ишора кард: - Ин кас ҷўраи ман Ҳодихон. Роҳбари ҳамин устохона.
Дар дилам гуфтам, ки ҳар кас ҷўраи усто Амриддин шуда наметавонад. Маълум, ки одами нагз. Аммо дар зоҳир ба маъмур яъне соҳибмансаб бештар монанд аст.
Усто илова кард: - Мо ин роҳи мақбараи Имом Бухориро си сол пеш бо Ҳодихон бисёр пои пиёда тай кардем. Чанд пойафзолро даррондем. Он вақтҳо нақлиёт кам буд. Ба таъмиру тармими мақбара пул ҷудо нашуда буд. Гўё ба ҳашар омада мерафтем. Баракати ҳамон будагист, ки имрўз Ҳодихон ва ман аз зиндагӣ шикоят надорем.
Ман барои он ки бифаҳмам, ки Ҳодихон то кадом дараҷа вориди касби мушкили худаст, савол додам: - Ман намедонам, ки кайвон чӣ маънӣ дорад?
- Кайвон – равоқи даврамонанди шифти айвон,- гуфт Ҳодихон ва илова кард, - Айвонҳои зиёратгоҳи Имом Бухорӣ кайвонҳо доранд.
Баъди он ки ба зиёратгоҳи Имом Бухорӣ ба деҳаи Хартанг расидем, Ҳодихон бо устоҳои худ ба шумурдану чен кардани кошинҳои шикаста сар кард, то ки ба ҷои он айнан ҳамсони онро пухта тайёр кунанду баъд оварда часпонанд.
Ман бо усто Амриддин ба тамошои масҷиди нав пардохтем.
- Масҷиди нав ба шумо мақбул шуд? – Пурсид усто.
- Ба ман масҷидҳои кўҳна зиёдтар мақбуланд. Чун таърихи гузаштаро ёдгоранд,- гуфтам ман.
- Ба ман ҳам иморатҳои масҷиди кўҳна бештар мақбул,- гуфт усто.
Баъд мақбараи нави Имом Бухориро дидем. Усто он қисме кореро, ки дар эҷоди нақшҳои он бо шогирдон заҳмат кашидааст, нишон дод.
Кори азимеро анҷом додаанд, мақбара шукўҳи тоза касб кардааст.
Ҳодихон як-ду соат не, балки бештар бо кори худ банд буд. Ва ман бо усто ҳама ҷои ҷолиби зиёратгоҳро бе шитобкорӣ тамошо кардам.
Дар бозгашт Ҳодихон дархост кард, ки ба фалон микрорайон меравем, ман он ҷо роҳбари собиқи устохонаро бояд бинам.
Дар он микрорайон боз интизор истодем, ки Ҳодихон ба хонаи он одам рафта мушкили худро ҳал кунад.
Вақте ки ба маркази шаҳр расидем, Ҳодихон гуфт: - Соат ҳам аз чор гузашт, гурусна намондетон? Ба ресторани тобакабоб (табака) меравем.
- Ба шумо вазнинӣ намекунад? – гуфт усто.
- Бори дўст вазнин нест,- гуфт Ҳодихон ва бо мурғкабоб зиёфат кард.
Ва ҳангоми ғизохўрӣ тавсия намуд, ки кокаколаро бо оби маъданӣ (минералӣ) ҳамроҳ бояд нўшид. Чун доруи кимиёӣ асту чандон безарар набудааст.
Дар охир Ҳодихон ба усто Амриддин гуфт:
- Як рузи дароз хеле заҳмат додам, узр!
- Аз дўст як ишора – аз мо бо сар давидан,- гуфт усто Амриддин.
четверг, 3 февраля 2011 г.
Дополнительные фотоматериалы к статье «Загадки свастик древнего Самарканда и старой Бухары»
Две первые снимки относятся к памятникам Самарканда. Остальные снимки сняты мастером по росписи и ганчу усто Амриддином Наджмиевым в Бухаре, Гиждуване и Кармине.
Подписаться на:
Сообщения (Atom)



























