вторник, 11 января 2011 г.

Загадки свастик древнего Самарканда и старой Бухары

Я заинтересовался архитектурным орнаментом Средней Азии после прочтения книги М.Рузиева «Резные двери жилищ Бухары» (Душанбе, 1967). Прежде всего, цитата из этой книги:
В художественном оформлении дверей и ворот Бухары заметное место занимает геометрический орнамент. Это отличает бухарскую резьбу от резьбы многих других районов Средней Азии, например, городов Ура-Тюбе, Хивы и других, где в резном дереве преобладают растительные формы узора в виде побегов, сплетенных в сложные композиции.

Типичными геометрическими узорами бухарских дверей являлись: зигзаги, ромбы, квадраты, свастика, вертуны, 5-6-8-10-12- лучевые звезды. Традиционные обрамляющие ленточные полосы образуются двух - и трехгранновыемчатого резьбой – «занҷила», «таҳафтод» в виде двух параллелей с промежуточными фигурными узлами и жгутовыми витками «морпеч».

Излюбленным приемом бухарских резчиков являлась трехгранновыемчатая лунчатая, гармончатая резьба. Эта, видимо, очень древняя техника резьбы широко применяется при создании старых традиционных форм узора, таких, как солярные знаки, перлы, трилистники, пунктирные линии и т.п. Из числа наиболее древних и устойчивых мотивов геометрического узора следует назвать также свастику. Она встречается в различных видах декоративного искусства – изразцовой декорации, росписях, вышивках, коврах не только Средней Азии, но и Японии, Китая Индии, Ирана, Греции и др. В Средней Азии этот орнаментальный мотив можно встретить также на вязаных памирских чулках, в резьбе на надгробных камнях, резьбе и росписи по ганчу и дереву, в архитектурных сооружениях. Свастика встречается в отделке кирпичных полов древнего Хутталя и на ганчевых панелях дворца Афрасиаба (X-XI вв.) на резных дверях жилищ Бухары она часто выступает не только как орнаментальный мотив, но и как определенная композиционная схема. Ест предположение, что изогнутые под прямим углом четыре стороны свастики символизировали в прошлом изображение солнца или стран света.

В течение веков свастика утеряла свой магический смысл, и стало одним из элементов геометрического узора, широко распространенного в орнаменте Средней Азии, в том числе в орнаменте резных дверей Бухары.

Как видим М.Рузиев не связывает солярные знаки митраизма с орнаментами резных дверей Бухары.

Он подчеркивает, что свастика известна в Средней Азии под таджикским названием как чоркалид, гули бодом, гули ҳашт, зулфа.

Было бы нелогичным искать, в орнаментах последних двух столетий, что то митраического после тысячи лет отсутствия этой религии в Средней Азии.

Но ясно одно – эти орнаменты служили оберегом (балогардон) и поэтому сохранили свое доминирующее место не только на стенах дворца саманидов в древнем Афрасиабе Самарканда, но и в дверях жилищ жителей Бухары.

По словам директора Дирекции памятников Регистана Б.Маруфи один из посетителей увидев свастику на центральном медальоне медресе Шердор воскликнул:
- Откуда у нас этот фашистский знак!?
- Мы его убедить в обратном не смогли, так как о свастике на исторических памятниках Узбекистана научных исследований не проводились, и естественно литературы тоже нет. Никто, например не заинтересовался – почему декор стен мавзолея великого шейха Ходжа Ахмада Яссави состоит из одних свастик?

О свастике ничего хорошего не найдешь даже в словарях. Например, в «Русско-таджикском словаре» свастику назвали – фашистский знак.

После второй мировой войны, так как на глазах всего мира свастика стал знаменит как фашистский знак народные мастера Средней Азии перестали его использовать в своих работах.

От этого традиционное искусство не пострадать не смог, - сказал знаменитый Самаркандский мастер по ганчу Амриддин Наджмиев. – Шестиконечные и пятиконечные звезды в орнаментах многочисленны, никто о них не говорит, что один из них израильский другой большевистский.

Если по разным причинам из национального орнамента выкидывать разные знаки, то не далек тот день, что местная архитектура и вовсе станет непривлекательным. Знаки для мастера как буквы алфавита для поэта. Если одну букву выкинешь невозможно даже одну строку сочинить.

От чего саманиды такое предпочтение давали местным древним знакам в оформлении своих зданий надо искать в истории. Вот что пишет Л.И.Ремпель «Искусство Среднего Востока» (Москва, 1978, стр. 113):
В конце IX века правитель Бухары Исмаил Саманид создал сильное независимое феодальное государство, обеспечив независимость Мавераннахра и Хоросана от халифата. Сложение самостоятельной феодальной государственности в Средней Азии имело важные последствия для всего дальнейшего развития науки, культуры, искусства отдельных ее областей.
В 7-10 веках арабский язык и арабский стиль всю культуру Средней Азии подогнал под себя. Поэтому запрещали писать на местном языке. Независимость дал волю поэтам писать на родном и художникам-мастерам вернутся к древним истокам культуры своего народа.

Так свастика, крест и другие запрещенные знаки вдруг вырвались наружу фонтаном из сердец народных мастеров, которые втайне передавались из поколения в поколение. Эти мастера уже не помнили, что эти знаки принадлежать какой-то древней религии. Но знали точно, что они обереги (балогардон).

В дальнейшем со свастикой народные мастера создали такие сложные композиции, что исламским духовенством воспринималось как свое, и даже крестики добрались до михрабов в святая святых мест мечетей. Мастера пошли еще дальше: из четырех святейших для мусульман слов «Аллах» создали свастику – чоркалид для портала духовных училищ-медресе и других общественных зданий.

Исследователи архитектурного орнамента Средней Азии едины во мнении, что национальные знаки, по истечению веков утратив прежний смысл, в конце превратились только в чисто поэтическую метафору и в основном теперь имеют только художественное значение.

Действительно так. Когда речь идет о свастике в ее древней форме, безусловно, тут даже не осталось даже оберега.

Но исследователи не учли трансформацию свастики в форме чоркалид (четыре ключа) в исламский орнамент. Тут четырехкратный синтез слово «Аллах» вернул свастике божественный смысл. Поэтому среди орнаментальных знаков он возвеличил настолько свое религиозное значение, что занял прочное место на самих видных местах архитектурных памятников на основном портале над основным входом в здании, а на куполах на их барабанах.

Ну что же, божественному божественное!

Эти исламские свастики – чоркалид символизирует четыре ключа к разгадке тайн мироздания, так как по убеждению тех времен вселенная состояла из четырех элементов – земли, воздуха, огня и воды.

Творческие находки мастеров Дворца саманидов удивляет каждого художника. Поразительно, когда видишь, как на панели из лучей малых свастик образуется, большие свастики и так продолжается как будто конца и края никогда не будет. Малые свастики живут в обрамлении, то есть в доме больших свастик. Не тут ли замаскировано мировоззрение мастеров декора или философское осмысление мироздания.

Свастика в архитектурном орнаменте Самарканда не живет обособленно, а находится в гармоничном связи со всем остальными орнаментами и всецело с геометрией здания. И ждет своего исследования.

На снимках: Панели интерьера Дворца саманидов (X век) и дила (сердцевина) бухарских дверей.




вторник, 4 января 2011 г.

Нақшҳои митроӣ хоси ҳама халқҳост?

Суратҳои салибу свастика ва ғайраҳо дар эҷодиёти ҳама халқҳои олам ҳастанд, таъкид кардааст яке аз машҳуртарин пажўҳишгарони нақшҳои бостонӣ Л.И.Ремпель дар китоби худ «Занҷири замонаҳо» (Тошканд, 1987, саҳ. 15).

Наметавон бо ин фикр рози нашуд. Аммо вақте ки ба нақшҳои девории ёдгориҳои меъмории таърихии масалан бигирем Самарқанд бо диққат менигаред, мебинед, ки теъдоди салиб, свастика ва дигар намодҳои митроӣ ба маротиб зиёдтаранд нисбат ба шаҳрҳои дигар.

Аммо донишмандони таърихи бостон ба ин ҷиҳати масъала ё эътибор надодаанд ва ё дар ҳалли ин муаммо сахт дармондаанд ва ба ин сабаб хомўширо пеш гирифтаанд.

Инак чанд акс аз иморат ва корҳои дастии Самарқанд.
















понедельник, 27 декабря 2010 г.

Якшанбе чӣ маъно дорад?

Яке аз пажуҳишгарони дини насронӣ Александр Амфитеатров баъди муқоисаи дини Исои Масеҳ бо таърихномаҳое, ки оиди оини Митро ҳарфе гуфтаанд, он қадар унсурҳои дини митроиро дар дини насронӣ зиёд пайдо намудааст, ки дар охир гуфтааст, агар ба масал аз дини масеҳӣ шахсияти Исои Масеҳро берун кунем, танҳо митроизм боқӣ хоҳад монд.

Наметавон ин ҳукмро нодида гирифт, чун онро як нафар адиб ва донишманди таърихи оини масеҳӣ гуфтааст. Як аср аз нашри мақолааш гузашта бошад ҳам касе ин фикри ўро рад накардааст.

Амфитеатроф он нуктаро сарфи назар кардааст, ки дар саргузашти одамхудо Митро бо одамхудои насрониён Исои Масеҳ монандиҳои зиёде ҳастанд, ки муҳақиқони оинҳои бостон бар он ишораҳои зиёде кардаанд. Аз зода шудани онҳо дар як ғор аз бокираҳо то бо нону шароб зиёфат кардани пайравону меъроҷ ба сўи Арш.

Ин зиёфат бо нону шароб, ки дар маъракаи таъзия масеҳиён доранд ва русҳо «поминка» мегўянд, ҳамун фармудаи Митрост, ки аз дунёи фонӣ ба дунёи бақо реҳлат карданро бо хушнудӣ бояд пазируфт.

Оини масеҳӣ дар оғози таърихи худ намозиҷумъагии худро надоштааст. Аммо яҳудиён доштаанд, ки маълуми ҳамагон аст. Надоштани намози сарҷамъона дар масҷид (бинои масҷидро низ аз рўи меъмории ибодатхонаҳои митроӣ сохтаанд) қурбу манзолати онро паст мекард. Ба ин сабаб рўҳониёни масеҳӣ бо мақсади он ки меҳрпарастони румӣ барои ба масҷиди худ рафтан вақт наёбанд, намозҷумъаи худро ба рўзи якшанбе, ки митроиён Рўзи Худо номида буданду рўзи одинаи онҳо буд, оварданд. Ва барои ҷалби бештари таваҷҷўҳи онон ба оини масеҳӣ якшанберо Рўзи Офтоби Ҳақиқат ном ниҳоданд.

Барои меҳрпараст форамтар ва гўшнавозтар буд ин ном, чун Рўзи Худо гўед, маълум набуд кадом худо, аммо ин ҷо аниқтар буд, Офтоби Ҳақиқат! Танҳо Митро Офтоби Ҳақиқат буда метавонад – фикр мекарданд онон.

Масеҳиён барои ба якшанбе устувор кардани намозиҷумъагӣ чунин далел доштанд, ки баъди мехкўб шуда мурдани Исои Масеҳ дар ҳамин рўз зинда шуда ба назди саҳобаҳои худ – апостолҳо омад. Якшанбе – Воскресениеи русӣ дар тарҷума зиндашавӣ аст.

Дини митроӣ китоби худро надошт, аммо масеҳиён Инҷил доштанд, ки ба онон бартари медод ва намемонд, ки таърихи ин оин фаромўш шавад. Императорҳои пешини Рум барои устувор кардани оини митроӣ рўзи якшанбе – Рўзи Худоро рўзи истироҳат эълон карда буданд, ки ин низ барои рўҳониёни масеҳӣ мусоидат намуд.

Баъди панҷ асри дар шафати ҳамдигар қарор доштани ин динҳо дар Рум оини митроӣ аз байн рафт. Торихнависон эҳтимол бе далел намегўянд, ки муборизаи дини масеҳӣ бар зидди митроизм хеле шадид сурат гирифтааст. Ба ин сабаб аз маъбадҳои сершумори Рум чизе боқи намондааст. Минбаъд мардум дигар хабар надоштанд, ки пеш аз масеҳият меҳрпарастон намозиҷумъагиро дар кадом рўз мехонданд ва рўзҳои якшанбе дар масҷиди масеҳӣ шамъ меафрўхтанд тибқи талаботи дини митроӣ, ки расми масеҳӣ гардида буд.

Дар Осиёи Марказӣ дар он замон чунон, ки дар Рум расм буд, дар масҷидҳои митроӣ ҳайкали бузурги Митроро гузоштан расм набуд. Ҳар хонавода меҳробае ба девор канда буд, ки он ҷо ҳайкалчаи сафолии нимтанаи Митро меистод ва ба сўи он ибодат мекарданд.

Чунин ҳайкалчаҳоро, ки ба истилоҳи илмӣ терракота мегўянд, археологҳо аз марзи Самарқанд низ пайдо кардаанд.

Вожаи «меҳроба»-ро арабҳо дар шакли «меҳроб» қабул кардаанд ва он аз забони арабӣ бо ислом боз ба забони мо баргаштааст.




Дар суратҳо: Ҳайкалчаҳои сафолии Митро, ки аз қабати асри VII-и мелодии шаҳри бостонии Самарқанд пайдо гардидааст. Ҳайкалчаи саввум аз қабати асри якуми мелодии вайронаҳои ибодатхонаи митроии Англия кашф шудааст

вторник, 21 декабря 2010 г.

Нақшҳои митроӣ дар баъзе иморатҳои дигари Самарқанд

Як хонандаи ин блог навиштааст, ки ин нақшҳои ориёиянд. Зиёда аз сад нафар донишмандони соҳа дар ягон тадқиқоти илмии худ нақшҳои рўидевории ёдгориҳои меъмории Самарқандро ориёӣ нагуфтаанд. То солҳои 50-уми асри XX «форсӣ» ва «туркӣ» гуфтаанд. Аммо минбаъд аз мансубияти он ба ин ё он миллат даст кашида, осиёмиёнагӣ гуфтаанд. Ман донишманди соҳа нестам, наметавонам кори онҳоро дуруст ё нодуруст бигўям.

Аммо камбудии бузурги пажўҳишҳои илмии ҳамаи онҳо он буд, ки дар асоси дастури иделогӣ амал намуда ба мазҳабҳои гуногун аз ҷумла ба дини ислом вобаста будани ин нақшҳоро таъкид намекарданд.

Ҳоло боз чанде нақшҳои оини митроиро, ки дар масҷиди Хоҷа Аҳрор, мадрасаи Шердори Хурди ноҳияи Самарқанд ва баъзе иморатҳои шаҳр, аз ҷумла масҷиди гузари Даҳбедӣ гирифтаам, манзуратон мекунам.

Маълуматон хоҳад шуд, ки нақшу нигори меъмории Тоҷикистон чӣ қадар аз решаҳои худ дур шудааст.




















суббота, 18 декабря 2010 г.

Нақшҳои Митро дар мадрасаҳои майдони Регистони Самарқанд

Оини Митро асрҳои 4-5-и мелодӣ дар Аврупо ва аз он пештар дар Эрону Осиёи Марказӣ аз байн рафтааст.

Аммо созмонҳои ҳунармандони шаҳрӣ, ки дастуру оинномаҳои худро дар асоси мафкураи митроӣ таълиф карда буданд, нақшҳои қудсии Митроро ҳамчун балогардон дар мағз-мағзи корҳои эҷодии худ нигоҳ дошта ба асрҳои пасин мерос мегузоштанд.

Мадрасаҳои Регистони Самарқанд дар асрҳои 15-17 сохта шуда бошанд ҳам ороиши девории онҳо наввад дар сад аз нақшҳои митроӣ иборатанд.

Хусусан нақшҳои гуногуни «дарахти ҳаёт» ҷолибанд, ки манбаи таваҷҷўҳи шоирони классики тоҷик ба сарв аз ин ҷост ва ин дарахти зиндагии митроӣ имрўз дар шакли арчаи соли нави мелодӣ то ба мо омада расидааст. Намудҳои салибҳои митроӣ дар девори ин мадрасаҳо он қадар зиёданд, ки ҳайратовар аст.

Ин ҷо танҳо 2-3 фоизи онҳоро манзуратон кардам.









суббота, 27 ноября 2010 г.

Иди соли нав дар якуми январ азони мост ё мардумони дигар?

Дар мақолаҳое, ки аз ин пеш дар блоги Герби шердор оиди оини аввалини ниёгони тоҷик – оини меҳрпарастӣ нашр шудаанд, бештар сухан аз он мерафт, ки оини масеҳӣ чӣ тавр ҳама ҷиҳати беҳини оини Митроро азони худ кард. На ҳамаашро гуфтем ва аз ҷиҳати илмӣ таҳлилу баррасӣ накардем, чун ин тарафи кор мутааллиқ ба донишмандани варзида аст.

Масалан нагуфтем, ки маросими нону шароби ангурӣ ба оини масеҳӣ пурра аз оини Митроӣ ахз шудааст. Шоирони ринди мумтози форсу тоҷик вақте ки «май» мегўянд, нофи худро ба оини митроӣ мебанданд на ба оини зардуштӣ. Чун дар оини зардуштӣ ба ҷои май нўшокии дигаре ҳаст, ки хаома ном дорад.

Оини масеҳӣ ҳама маросими митроиро айнан копи накардааст. Он чизе ки ба масеҳият зиддият доштааст, берун афкандааст.

Масеҳият хеле кўшидааст, ки худро дар Рум ҷойгузини оини митроӣ кунад, аммо хеле кам муваффақ шудааст, то ба рўзе, ки рўҳониёни масеҳӣ тибқи оини митроӣ либос пўшанду тибқи оини митроӣ худоро хуршед меноманду зодрўзи одамхудо Митроро зодрўзи одамхудо Исои Масеҳ эълон мекунанд.

Тибқи тақвими бостонӣ зодрўзи Меҳр яъне Митроро ниёгони мо 25-уми декабр ҷашн мегирифтанд (Сипас он ба якуми январ оварда шуд). Ин рўз тибқи тақвими дақиқтари муосир рўзи 21-уми декабр аст. Яъне рўзе, ки баъди он нерўи Офтоб бар сармои зимистон зафар меёбад ва рўзҳо дарозтару шабҳо кўтоҳтар мешаванд. Яъне рўзи пирўзии худои Офтоб аст

Душмани митроизм Зардушт бо мақсади тамоман аз зеҳнҳо сутурдани ин ҷашн онро ба рўзи Меҳри моҳи Меҳр кўчондааст. Ва онро мо имрўз чун ҷашни Меҳргон мешиносем. Тибқи базеъ маълумот ҷашни зодрўзи Исои Масеҳ дар асл дар яке аз рўзҳои моҳи май будааст. Аммо саррўҳониёни масеҳӣ, ки акнун худро ба мисли рўҳониёни митроӣ папа яъне падар меномиданд, 25-уми декабрро рўзи мавлуди Исои Масеҳ мекунанд. Пас дар матнҳои масеҳӣ айнан чун Митро дар ғор аз духтари бокира зода шудани Исо тасвир мешавад.

Меҳпарастон дар асл зодрўзи Митроро чӣ тавр ҷашн мегирифтанд, то ба охир равшан нашудааст.

Солҳои 80 ё 90 дар Хонаи кинои шаҳри Душанбе солее як-ду бор филмҳои дар Иттиҳоди шўравӣ мамнўъи филмбардорони номии хориҷиро намоиш медоданд. Онро танҳо мунаққидони кино, кормандони синамо ва баъзан вазирон низ тамошо карда метавонистанд. Камина, ки мудири шўъбаи ҳунаршиносии ҳафтаномаи «Адабиёт ва санъат»-ро солҳои зиёд бар ўҳда доштам, аз ин тамошоҳо бенасиб набудам. Боре як филми бадеии коргардони итолиёвиро намоиш доданд, ки шаҳри Римро дар рўзҳои ба он ворид шудани лашкари Амрико айёми Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ ба тасвир гирифта буд. Коргардон кўшида буд, миллати худро сахт зери тозиёнаи танқид бигирад ва ҳама нуқсони ахлоқии он давраро пурра намоиш диҳад. Яке аз саҳнаҳои ин филм итолиёвиҳоро дар маросими сиррии бостоние тасвир мекард. Марди сиёҳпўсте дар кате хобида буду болояш пўшида. Ў нақши зани зояндаро мебозид. Мардҳои гирди ў ҷамъ шуда мегуфтанд: - канӣ, як зўр бизан! Баъд ин маросим бо он хотима ёфт, ки аз зери болопўш – поини пойҳои ў ҳайкалчаи чўбини тифли навзодро берун кашиданд ва болои сар бардошта чарх заданд. Он чиз ҷолиб буд, ки дар ҷои узви таносули навзод фаллос – хамонеро, ки донишмандон мутааллиқ ба оини митроӣ медонанд, устувор карда буданд.

Аз ин ҷо метавон муайян кард, ки ниёгони мо фаллосро ҳаргиз ба меҳроб нагузоштаанд, напарастидаанд, балки атрибутикаи маросиме будааст мутааллиқ ба иди ялдо, ки дар он саҳнаи зода шудани одамхудо Митро тасвир мегардид. Он маросим баъди густариши оинҳои зардуштиву исломӣ аз ёдҳо рафтааст. Пас аз дидани ин филм бароям мақоми фаллоси сангили дар музейи Панҷакент гузошташуда маълум шуд.

Чаро гузаштагони мардуми мо фарзандони дар рўзу шаби Ялдо зодашударо Ялдо меномиданд? Далели равшан номи Меҳтар Боди Ялдои Самарқандӣ аст, ки дар исёни Абўмуслим яке аз қаҳрамонҳои асосӣ буд.

Бисёр ҷиҳатҳои норавшани оини митроӣ ҳамон вақт кашф мешаванд, ки донишмандони бостоншиноси кишварҳое, ки дар он ҷо оини митроӣ вуҷуд дошт, дар як анҷумани илмӣ оид ба нақш тамаддунсози оини меҳрпарастӣ гирд оянд.

Афсўс, ки барои амали кардани ин нияти нек ҳоло дар Академияи улуми Тоҷикистон ягон ҷунбише ба назар намерасад.