среда, 7 января 2026 г.

Мафҳуми давлатдорӣ дар ҳувияти миллии тоҷикон

Аллома Абдуллоҳи Раҳнамо дар бораи давлатмеҳварӣ ақидаи хоси худро доранд. 

Оре давлат як воситаи ваҳдати миллӣ аст ва мардумони ҳавзаи форсизабон аз замонҳои қадим низоми давлатдории пешрафтаи дунёро ихтиро карда буданд. Ин низоми давлатдорӣ манофеи ҳамаи халқу қавмҳои қаламрави давлатиро дар назар дошт.

Ин низоми давлатдорӣ дар замони Ҳахоманишиҳо ба авҷи аъло расидааст. Яъне ба забони имрӯзаи мо императорӣ буд. Императорро шоҳаншоҳ мегуфтанд.Яъне шоҳи шоҳон. Давлатдории тоҷикон дар ҳама давру замон шоҳаншоҳӣ буд.Дар замони ҳукмронии сулолаҳои туркӣ низ ин намуди давлат буд, онро хонигарӣ меномиданд ё дигар ин ҳамон давлатдории иборат аз вазоратхонаҳои гуногуни Сомониён буд.

 Кулол об хӯрд дар мундӣ,

 Дар давлати охундӣ.

Ҳайфи Эрони озод,

Ки шуда охун ҷаллод.

Охунди салласиёҳ, 

Кард ҳоли мардум табоҳ.

Пули Эрон хазон шуд,

Мардумаш дилгазон шуд.

Дар хона намонд хӯриш, Мардум бинмуд шӯриш.

Мо бо туем, эй Эрон, 

Хони охунд бод вайрон!

ЧӢ ТАВР МИЛЛАТИ БУЗУРГРО ХУРД КАРДАНД?

То замони шӯравӣ мо тоҷикон миллати бузурги форсизабон будем. Болшевик омад ва ба мо гуфт: Ин забони ту нест. Забони ту тоҷикист. Форсӣ забони Эрон аст. Забони ту нест. Бовар кардем, хӯҷаин вай буд. Баъди он гуфт ки ин хати форсӣ арабӣ аст, ин хати ту нест.Хатро иваз кун. Бовар кардем, хӯҷаин вай буд. Баъди он болшевик боз гуфт ки ту ҳеҷ гоҳ шаҳр насохтаӣ,  Хуҷанд ва Конибодом низ азони ту нест.Бовар кардем, хӯҷаин вай буд.

Болшевик пойтахти онвақтаи тоҷик Бухорои Шарифро бомбаборон кард ва нисфи шаҳру аҳолӣ нобуд шуд. Болшевик гуфт, ки ин аҳолии Бухоро инқилоб кард. Бовар кардем, хӯҷаин вай буд. Баъди он Қӯқандро қатли ом кард. Болшевик гуфт, ки ин дурӯғ аст.Бовар кардем, хӯҷаин вай буд

Пешвосозӣ

Агар ба таърихи мардуми эронитабор назар кунед, мебинед ки аз Куруши Кабир сар карда то замони шӯравӣ пешвосозӣ набуд. Гарчанде Куруши Кабир бо маншури ҳуқуқи башари худ дар ҷаҳон машҳур аст, ягон кас на атрофиёни чоплусаш на муаррихони ситоишгараш ӯро пешво нагуфтаанд. Аз сарварони давлат аз Бобоҷон Ғафуров донишмандтар роҳбари давлат набуд.Вале бо вуҷуди хизматҳои бузургаш касе ӯро пешво наномидааст.Дар як сӯҳбат Ҷалол Икромӣ ба Ғафуров гуфтаанд:-Иҷозат диҳед ки шуморо падари миллат гӯем.

НАМЕФАҲМАМ!

Баъди ду ҳафтаи марги фоҷиавии Қобилҷон мақолаҳои публисистӣ ва таҳлилиро дар интернет хонда ба чунин хулоса омадаам: 

Ман намефаҳмам ки тоҷик дар оянда чӣ бояд кунад. Масъалаи бекориро бо кадом роҳ бояд ҳал кунад?

Маълум шудан дорад ки минбаъд кор дар Русия ва дигар кишварҳо барои тоҷикон дарди сар хоҳад шуд. Ба сабабҳои гуногун. Масалан ба Русия сарозер шудани муҳоҷирони корӣ аз кишварҳои Африқо ва ҷануби Осиё,  Афғонистон, Покистон ва ғайра.

Аз эҷодиёти даҳонии мардум

Бачагиям бо пунбачинҳо гузашт

Ва дар молпойиҳо домони дашт

Дарси мактаб таърихи як ҳизб буд 

Рост гӯям ин ҳизб не як кизб буд 

Тарзи кори он " тарсон!,"буд 

Халқ дар назди он ларзон буд 

Гар сухан аз қимати инсонӣ аст 

Он аз пунба ҳам арзон буд 

Гарчи Ленин кайҳо мурда буд 

Лек мардум то абад озурда буд 

Байрақи сурхаш ба хун олуда буд 

Зери зулмаш халқ бисёр нолида буд 

Шукри истиклол кунед эй дӯстон 

Мамлакат обод шавад чун бӯстон.

Аҳамияти афсонаҳои халқии тоҷикӣ дар шинохти фоҷиаи Қобилҷон

Афсонаҳоро мардуми тоҷик ҳамту барои дилхушии кӯдакон не, балки барои пешгирӣ аз хатарҳо, ки дар зиндагӣ рӯ ба рӯ шудаанд, эҷод кардааст.

Албатта ин хатарҳо дар ривоятҳои асотирии Шоҳнома низ тасвири нобиғавӣ ёфтаанд. Чунончи аз ин пеш навишта будам, тасвири рамзии фашизм дар воқеаи Заҳҳок. Ба морони Заҳҳок мағзи сари бачаҳою наврасон лозим, на калонсолон.

Акнун ба афсонаи халқи тоҷик Бузаки чингилапо аз нуқтаи назари рамзи асотирӣ назар кунед.

Дар ин афсона низ нерӯҳои Аҳриманӣ душмани бачаҳоянд. Бузаки чингилапо бачаҳои худро бе падар худ танхо парасторӣ мекунад. Маҷбур аст онҳоро дар хонааш танҳо гузошта худ барои овардани хӯрок ба ягон ҷойи дур равад. Душмани асосии ӯ Гург аз набудани модари бузичаҳо истифода бурда онҳоро мехӯрад.

Сарвари давлати бойтарин

Ҳалима бинти Яъқуб то соли 2023 шаш сол президенти Сингапур буд, ки мардуми он дар ҷаҳон сарватмандтарин аст.Ҳалима ба малайҳо қавми мусалмони камшумори Сингапур тааллуқ дорад. Ӯ пеш аз Президент шудан сарвари порлумони кишвар буд. Дар давлати демократӣ дар интихоби роҳбари давлат ӯ аз кадом қавм аст, эътибор намедиҳанд.Муҳим ин ки поквиҷдон ва хирадманд бошад.

Соли 2023 Ҳалима ба Ӯзбекистон сафари расмии давлатӣ дошт.

Ӯ ба Тошканд бо самолёти пассажиркашон ҳамроҳи одамони қаторӣ омад.Ба Самарқанд бо поезди умумӣ.  Яъне бо вуҷуди он ки сарвари давлати бойтарин аст , намехоҳад як сӯми халқро барои зиндагии бароҳати худ сарф кунад.

Вай бо ин амал дар байни мардуми Ӯзбекистон обрӯи баланд пайдо кард. Одамон дар ҳама ҷо мегуфтанд ки мана сардори давлат бояд чӣ гуна бошад.

Мо тоҷикон ба муҳити дурӯғин, ки замони шӯравӣ ба вуҷуд оварда буд, хӯ гирифтаем.

Худро ориёӣ мегӯему аз фарҳанги ориёӣ хабар надорем. Мусулмон мегӯему мусулмонӣ чист, намедонем. Худро миллати китобхон гуфта акси китобро ба герби Точикистон дароварда китоб намехонем.Мо мардуми шоиртабъ ва меросбари аҷдод гуфта хати ниёгон ва тақвими миллиро эҳё намекунем.

Мо уқобони кӯҳӣ гуфта дар кӯчаҳои Русия кӯчарӯбӣ мекунем. Нерӯгоҳҳои барқии обӣ сохта аз бебарқӣ шикоят мекунем. Сиёсатшиносӣ ва ҷомеашиносӣро наомӯхта депутат ва мансабдорони ҳукумат мешавем.

Истеъдоди фитрӣ надошта асари бадеӣ нависта узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон мешавем.Илми шаҳрсозӣ наомӯхта шаҳрсозӣ карда баъд шикоят мекунем ки барқу об кам шудааст ва кӯчаҳо аз мошинҳо тирбанду ҳаво ифлос.

Мо миллатем, ки нардбон насохтааст ва ба осмон баромадан мехоҳад.

Фирдавсӣ ва фоҷиаи Қобилҷон

! Ба қурбонии идеологияи фашистӣ ва миллатгаро муҷассамаи ёдгорӣ гузоштан низ мубориза аст. 

Нисфи мардуми Бухоро дар бомбаборон кардан , тамоми мардуми Қӯқанд аз ҷониби болшевикон кушта шуданд, режими Сталинӣ чӣ қадар гули сари сабади мардуми тоҷикро кушта мо як муҷассамаи ёдгорӣ намондем. Накардани ин корҳо, яъне муҷассамаҳои ёдгорӣ намондан маънои пазируфтани чунин кушторҳост.

Зардуштия низ идеология аст.Асоси онро мубориза бо бадӣ ташкил кардааст. Дар ислом ҷазо қисман дар ин дунё ва асосан дар охират дар он дунё.Дар зардуштия дар ин дунё бояд ҷазо дода шавад. Дар Шоҳнома ки андешаҳои Фирдавсӣ реша ба оини зардуштӣ дорад, Рустам доим бо нерӯҳои Аҳриман дар мубориза аст. Девҳо, Ашкбӯс, Заҳҳоки морон рамзҳои бадӣ аз ҷумла фашизманд.

Асоси ҳуввияти миллӣ чист?

Аз ин пеш навишта будам ки ҳуввияти миллии тоҷикон аз кадом бахшҳо иборатанд ва он аносири зиёд дорад. 

Аммо пешрафти миллат ба он вобаста аст ки мо кадом унсурро дар авлавият қарор додаем.

Дин, дониши фалсафӣ ,таърих ё забону адабиёту фарҳанг?

То замони шӯравӣ ҳуввияти миллӣ динмеҳвар ва адабиётмеҳвар буд. Бузургтарин алломаҳои дин ва аҳли тасаввуф форсизабон ва эронитабор буданд. Имом Абӯҳанифа, Имом Мотурудӣ, Имом Муҳаммад Бухорӣ, аз асосгузорони тариқат дар Варорӯд Абӯ Юсуф Ҳамадонӣ, Баҳоваддини Нақшбанд, Абдухолиқ Ғиждувонӣ, Хоҷа Аҳрор, Махдуми Аъзами Даҳбедӣ ва дигарон.

ЯК КӮДАКЕ НАМУРД!...

Тоҷик баланд шуд 

              зидди фашизми Рус

чун Рустами Далер 

              бар зидди Ашкбӯс!


«Ман тоҷикам!» - гуфту 

          Қобил, ки ҷон бидод, 

Бар мардуми худ он

           панди замон бидод.

 Агар давре нест Айнизо

Агар давронест бе Мирзо 

Агар шеър нест маънозо 

Ва аз он нест ҳеҷ изо

Ҳуши маснуӣ хонад ин хунё 

Аҷаб нодор аст ин дунё.


Яке мир асту каллааш кӯдак

Яке пир асту каллааш пучак 

Яке соҳиби сарвати Қорун 

Яке бепул ва саргардун 

Ҳуши маснуӣ хонад ин хунё 

Аҷаб маккор аст ин дунё.



Яке бар арш рафт бе нардбон

Яке мансабдор шуд осон 

Яке алломаю сарсон

Даҳонҳо дӯхта бе ресмон 

Ҳуши маснуӣ хонад ин хунё 

Аҷаб ҷаббор аст ин дунё.


Яке дарёву мондааст бе об

Яке дар хоби ғафлатзо хоб

Яке дуздида кирмаки шабтоб 

Ва ӯ шуд гавҳари ноёб 

Ҳуши маснуӣ хонад ин хунё 

Аҷаб бемор аст ин дунё.


Яке шер асту дар амал рӯбоҳ 

Яке шоҳасту ақлкӯтоҳ

Яке шоир, вале маддоҳ

Яке абр аст пеши моҳ

Ҳуши маснуӣ хонад ин хунё 

Аҷаб беор аст ин дунё.


Подстрочный перевод автора


Если наш мир не рождает гения как Айни,

Если нет поэта настоящего как Мирзо

Если поэзия не рождает нового смысла 

И за это никому не стыдно 

ИИ споёт такую песню:

Мир стал беден как безжизненная пустыня 


Если один стал мером но умом ребенок 

Другой духовным учителем но голова пустая 

У одного скупца денег на полмира

Другой без денег бродяга и гостарбайтер

ИИ споёт такую песню

Нужен ли людям такой мир несчастный?


Если один поднялся без лестницы до небес 

Другой без опыта получил большую должность 

А настоящий мыслитель остался без дела 

А рот других сшили без нитек 

ИИ споёт такую песню 

Наверно тут все забыли за что живут 


Если один как океан но стал безводным

А другой погружён в сон безмолвный 

А нашедший светлячок стал первооткрывателем 

И для простолюдинов учёным 

ИИ споёт такую песню 

У вас всё в порядке с головой?


Если один лев хитрый и лисоподобен 

Другой падишах но умственно отсталый 

Другой поэт только хвалит одних руководителей 

И затмевает Луной Солнца 

ИИ споёт такую песню 

Ваш мир мне как кост в горле.

Муайян кардани ҷанбаҳои ҳуввияти миллӣ аз масъалаҳои муҳими фарҳангиён ва донишмандони тоҷик аст.

Агар ин корро ба солҳои минбаъда вогузор кунанд, оқибатҳои номатлуб хоҳад дошт.

Ҳуввияти миллӣ ба мисли як дарахт аст.Иборат аз решаҳои ба чашм ноаён, тана, шоху баргҳо.

Решаҳои ҳуввияти миллии тоҷикон ба замонҳои қадим рафта мерасанд. Яъне ба он замон, ки аввалин оине бо номи митроизм пайдо шудааст. Баъд ин оин ҷои худро ба оини зардуштӣ додааст. Фарҳанги ҳар дуи ин оинҳо ба вуҷуд оварда ориёӣ ҳисоб мешавад.

Яъне ҳуввияти миллии тоҷикон ориёимеҳвар аст.

Хоҳӣ нашавӣ расво ҳамранги ҷамоат бош

Аз хат нарав берун 

Марра ба деги ош.

Оре чунин гӯянд 

ва роҳ чунин пӯянд

Аммо ману ҳамроҳон

Чанд каси ҷонкоҳон

Соҳибнигаҳи дигар 

Рафтем раҳи дигар.

 Светофори роҳкушо

Барои ман қирмизист,

Ранги зарду сабзтоб 

Барои дигарон навист.

Зеро ки ҳеҷ нафаҳмидам 

Фиребгариву макр чист.

Дар ин замони пурфасод 

Намедонам чӣ тавр зист.

Гар Истадӣ, каме биист

Суолро посух аст чунин 

Лабиринт шуд зиндагӣ 

Ва як раҳи кушода нест.

Ба посухи шикоятам

"Бале"-ро ӯ "бало" навист.

Шеър -як рукни асосии ҳуввияти миллӣ

Бикуш он замонаро

Ки мекушад таронаро 

Даруни чашм мекушад 

Нигоҳи шоиронаро.

Устод Лоиқ бе сабаб чунин нагуфтааст.

Зеро аз замони падари шеъри форсӣ Рӯдакӣ сар карда то имрӯз назм дар фарҳанги миллӣ авлавият дорад.

ОЗОДӢ ДАР ФАРҲАНГИ ТОҶИКӢ

Озодӣ, ирода, ихтиёр аз қадим мафҳумҳои асосии зиндагии инсони худшинос будаанд.

Рӯдакӣ гуфтааст:

Бо дода қаноъат куну бо дод бизӣ

Дар банди такаллуф машав, озод бизӣ.

Фирдавсӣ:

Зи шоҳон касе чун Сиёвуш набуд 

Чун ӯ роду озоду хомӯш набуд.

АЗ ДАФТАРЧАИ ХОМКОРӢ

Эй раҳбари бедодӣ

Маҳдудгари озодӣ 

Ту кай хабар дорӣ

Аз кайфияти эҷодӣ

Илҳоми Худододӣ?

 Аҳуроям бароям интихоб карда будас кор

Ҳароратсанҷ бошам дар ҷамъияти бемор.

Ва ҳар рӯз бонг мезанам аз табу тобаш

Ки бедораш кунам аз хоби нобобаш.

Вале дар ӯ  намебинам осоре зи ҳушёрӣ 

Чу ӯро гипноз кардаанд ба маккорӣ

Ва гипнозкарда моли ӯ бурда 

Ва рӯшноиро аз рӯзияш хӯрда.

Чу хобида баробар аст бо мурда.

Дилам хун асту озурда, 

Дилам хун асту озурда.

Ки машҳур аст:" ҳоли бемордор

Ба ҳар ҳол бадтар аз бемор".